( أتا )
آتی(با مد) بمعنی أعطی: آوردن. ( وَآتُوا الزَّکاةَ) أی أعطوها
أتی بدون مدّ بمعنی جاء . قوله : ( أَتَیْنا طائِعِینَ) أی جئنا طائعین
و از این لغت: أتَى، یَأْتِی، أَتْیاً ، الإتْیَان والمُوَاتَاة (حسن المطاوعة والموافقة)
والْمَأْتِیُ : الآتِی . و منه قوله تعالى : ( کانَ وَعْدُهُ مَأْتِیًّا ). یکی از سه موضعی است که اسم مفعول در قرآن در معنای اسم فاعل آمده است.
( أدا )
بمعنی إیصال إلیه و قضاء: برآوردن .
قوله تعالى : ( وَأَداءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسانٍ).
وَفِی حَدِیثِ الْمَیِّتِ مَعَ وُلْدِهِ : « نُؤَدِّیکَ إِلَى حُفْرَتِکَ ».أی نوصلک إلیها.
والأدَاة و الجمع أَدَوَات : آلة الحرب من سلاح و نحوه.
( أسا )
بمعنی حزِنَ :اندوهگین شد
قوله تعالى : ( فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ ) أی لا تحزن
آسَى : أحزن، آسٍ: حزین
وَفِی الْحَدِیثِ : « مُوَاسَاةُ الْإِخْوَانِ ».و هی مشارکتهم ومساهمتهم فی الرزق و المعاش : تعدیل ، برابری
و منه آسَى، أَسِیَ، أسًى، تَأَسَّیْتُ ، مُوَاسَاةُ، تَآسَوْا، أُسْوَةٌ ، آسِیَة
أُسْوَةٌ : هی بکسر الهمزة وضمّها بمعنی القُدْوة : پیشوا، مقتدا
( أما )
الأَمَة : کنیز، خلاف الحُرة (آزاده)
و الجمعُ « إمَاء » و « آم» و « إمْوَان» و النسبة إلیها « أَمَوِیّ» بالفتح ، وتصغیره على « أُمَیَّة ».
و إمّا المشدّدة المکسورة ، هی بمنزلة « أ و »: (یا) و از معانى آن شک و تردید یا مُخیّر کردن است .
و فی التنزیل : « انَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ امّا شَاکِراً و إِمّا کفُوراً »
« جَاءَ إِمّا زَیْدٌ و إِمّا عَمروٌ » اگر ندانند کدامیک از آن دو آمده اند .
و « أَمَّا » المشددة المفتوحة ، هی لافتتاح الکلام ، ولا بد من الفاء فی جوابه ، تقول : « أَمَّا عبد الله فقائم » : در آغاز کلام می آید.
( أوا )
بمعنی أسکن و أنزل، ضَمَّ: جای دادن، سکنی گزیدن، ملحق کردن، در بر گرفتن
قوله : (آوى إِلَیْهِ أَخاهُ ) أی ضم إلیه أخاه بنیامین
جنات المأوى : نوع من الجنان.
وفِی الْحَدِیثِ : « مَنْ تَطَهَّرَ ثُمَ أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ ».أی رجع وانضم إلیه
إیوَاءً و المَأْوَى : المنزل
وَفِی حَدِیثٍ الدُّعَاءِ : « الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی کَفَانَا وَآوَانَا » أی ردنا إلى مأوى
و الإیواء (با مد) : العهد.
( بدأ )
بمعنی فَعَل ابتداء : آغاز کردن . قوله تعالى : ( کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ )
و الْبَدَاءُ فحقیقته فی اللغة : الظهور ، « أبْدَى الشیءَ » أظهره
و منه: البَدَوِیُ ، بِداوة ، یَبْدُوَ ، البَدِیّ ، ابتداء
و البُدُو (على فُعُول) : الظهور ، و منها لْحَدِیثُ : « نَهَى عَنْ بَیْعِ الثَّمَرَةِ قَبْلَ بُدُوِّ صَلَاحِهَا ».أی قبل ظهوره
( برأ )
بمعنی او را از عدم به وجود آورد تعالى : ( هُوَ اللهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ ) قیل :الخَالِق المقدِّر لما یُوجِده
والبَارِئُ : اسم من أسمائه تعالى ، و فسّر بالذی خَلقَ الخلقُ من غیر مثال
و منه: بَرَاءٌ، بَرِیئَةَ، یُبَارِی، بَرَاءَةَ ، اسْتِبْرَاءُ ، الْبُرَةُ
و الْبَارِیَّةُ: الحصیر الخشن (در فارسی: بوریا)
( بطأ )
بمعنی التأخر عن الأمر: کار را به تأخیر انداختن
قوله تعالى : ( وَإِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَ )
و فی الخبر: « مَنْ بَطَّأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ یَنْفَعْهُ نَسَبُهُ ».أی من أَخّرهُ
و « أَبْطَأَ الرجل » تأخر مجیئه، ضد أسرع
والْمُبَطِّئُونَ : المنافقون ، تثاقلوا وتخلفوا عن الجهاد
و منه أَبْطَأَ، بِطَاءً ، الْبَاطِیَةُ، َامْطِی
( بغا )
بمعنی طَلبَ : خواستن، طلب کردن
وبَغَیْتُ الشیء أَبْغِیهِ، بُغْیاً ، والاسم :الْبُغَاءُ
و قوله ( بَغْیاً أَنْ یُنَزِّلَ اللهُ ) أی طلبا أن ینزل الله.
و فِی الْحَدِیثِ : « أَلَا وَإِنَّ اللهَ یُحِبُ بُغَاةَ الْعِلْمِ». أی طلبته ، جمع « بَاغٍ» بمعنى طالب
و منه: الْبَاغِیَةُ ، بَغْیٍ ، الْبُغْیَةُ، بُغَایَةٌ
اگر در صفحات لغات گزنیہ جستجو را ھم اضافہ کنید مفید تر خواھد بود۔