حوزه علمیه کوچک ما

الامام ُ الرضا علیه السلام: رَحِمَ اللّهُ عَبدًا أحیاء أمرَنا . فَقُلتُ لَهُ : فَکَیفَ یُحیی أمرَکُم ؟ قالَ : یَتَعَلَّمُ عُلومَنا و یُعَلِّمُهَا النّاسَ ، فَإِنَّ النّاسَ لَو عَلِموا مَحاسِنَ کَلامِنا ، لاَتَّبَعونا

حوزه علمیه کوچک ما

الامام ُ الرضا علیه السلام: رَحِمَ اللّهُ عَبدًا أحیاء أمرَنا . فَقُلتُ لَهُ : فَکَیفَ یُحیی أمرَکُم ؟ قالَ : یَتَعَلَّمُ عُلومَنا و یُعَلِّمُهَا النّاسَ ، فَإِنَّ النّاسَ لَو عَلِموا مَحاسِنَ کَلامِنا ، لاَتَّبَعونا


سه شنبه, ۱۷ مرداد ۱۳۹۶، ۰۸:۳۰ ق.ظ

فلسفه- درس پانزدهم

5- امکان وقوعی

امکان وقوعی یعنی تحقق موضوع نه امتناع ذاتی دارد و نه امتناع غیری (وقوعی).

توضیح:

امتناع ذاتی: گاهی شیء به گونه ای است که وقتی عقل آن را (با قطع نظر از هر امر دیگری) ملاحظه می کند، در آن تناقض یافته و حکم به امتناع آن می دهد. مانند: تقدم شیء بر خودش، اجتماع نقیضین، تسلسل و ... . چنین چیزی را "ممتنع ذاتی" می گویند که در برابر آن، ممکن ذاتی قرار دارد.

امتناع وقوعی: گاهی در ذات شیء تناقضی وجود ندارد که منجر به حکم عقل به ممتنع بودن آن شود، اما شرایطی وجود دارد که اگر در آن شرایط شیء محقق شود، وقوعش مستلزم یک امر محال است. مانند اینکه حرارت (که ممتنع ذاتی نیست) بدون وجود آتش یا منبع حرارت دیگری تحقق یابد. (در این حالت معلول بدون علت تحقق یافته که محال است.) چنین چیزی را "ممتنع وقوعی" می گویند که در برابر آن، ممکن وقوعی قرار دارد.

پس به طور کلی، امکان وقوعی یعنی نفی امتناع (ذاتی و وقوعی) از جانب موافق قضیه. یعنی اگر گفته شود "الف امکان وقوعی دارد" به این معنا است که وجود آن نه امتناع ذاتی دارد و نه امتناع غیری و از فرض تحقق یافتن آن امر محالی لازم نمی آید.

(یادآوری: امکان عام به معنای نفی ضرورت از جانب مخالف قضیه است.)

 

6- امکان استعدادی

امکان استعدادی ذاتا همان استعداد است و فقط یک مغایرت اعتباری با آن دارد. یعنی یک حقیقت است که به اعتبار نسبتش به مُستعِد، استعداد نامیده می شود و به اعتبار نسبتش به ُمستعِدٌ لَه، امکان استعدادی خوانده می شود.

توضیح: اشیاء در طبیعت به گونه ای هستند که قابلیت تبدیل به اشیاء دیگر را دارند. البته این ارتباط بین هر شیئی با هر شیء دیگر برقرار نیست، مثلا هر بذری هر گیاهی را نمی رویاند، بلکه بذر گندم تنها قابلیت تبدیل به خوشه گندم را دارد و بذر جو قابلیت تبدیل شدن به خوشه جو را دارد.

این خصوصیت شیء برای تبدیل به شیء دیگر، همان استعداد است که با هر دو طرف تبدیل مرتبط است. مثلا نطفه انسان خصوصیتی دارد که به واسطه آن می تواند تبدیل به انسان شود. اگر این خصوصیت را در رابطه با نطفه (مستعد) در نظر بگیریم، می گوییم: "نطفه استعداد انسان شدن دارد". و اگر همین خصوصیت را در رابطه با انسان (مستعدله) در نظر بگیریم، می گوییم: "انسان امکان (استعدادی) دارد که در نطفه به وجود آید".

  

امکان یک اعتبار عقلی است

امکان ذاتی (یا همان امکان خاص) یک امر اعتباری است که با تحلیل عقلی از ماهیت انتزاع و برآن حمل می شود. یعنی وقتی می گوییم "انسان ممکن الوجود است"، اینطور نیست که در خارج یک انسان باشد و یک امری به نام امکان که عارض بر انسان شده باشد (مانند علم، شجاعت و لذت که عارض می شوند)

دلیل: ماهیت در عالم واقع از دو حال خارج نیست: یا موجود است (که دو ضرورت آن را فرا گرفته: وجوب غیری و وجوب به شرط محمول که در درس سیزدهم توضیح دادیم) یا معدوم است (که دو امتناع آن را احاطه کرده: امتناع غیری و امتناع به شرط محمول). پس ماهیت در واقع و نفس الامر یا وجود برایش ضرورت دارد و یا امتناع و متصف به امکان نمی شود.

اما هنگامی که عقل ماهیت را با قطع نظر از وجود و عدم، در ذهن "اعتبار" کند، می بیند که نه اقتضای وجود دارد و نه اقتضای عدم و لذا آن را متصف به "امکان" می کند. ماهیت در این حالت یک امر اعتباری است (حتی از دیدگاه قائلان به اصالت ماهیت) و چیزی که وصف برای یک امر اعتباری باشد، قهرا خودش نیز اعتباری خواهد بود، (یک امر اصیل می تواند هم احکام اصیل داشته باشد و هم احکام اعتباری، ولی یک امر اعتباری نمی تواند احکام اصیل داشته باشد)، پس امکان (که وصفی برای یک امر اعتباری شده) خودش نیز اعتباری است.

  

امکان ملازم با ماهیت است

امکان لازمه ماهیت است یعنی ماهیت همیشه متصف به آن است و هرگز از آن جدا نمی شود.

دلیل: عقل وقتی ماهیت را با قطع نظر از هر چیز دیگری در نظر می گیرد، بدون نیاز به انضمام هیچ ضمیمه ای، عدم ضرورت وجود و عدم آن (یا همان امکان) را درمی یابد و این یعنی ذات ماهیت برای انتزاع امکان کافی است و امکان یک وصف ذاتی برای ماهیت است. اوصاف ذاتی هرگز از موضوع خود منفک نمی شوند و لازمه آن هستند.

  

مقایسه امکان استعدادی با امکان ذاتی و وقوعی

دانستیم امکان ذاتی امری اعتباری است. اما امکان استعدادی یک امر وجودی و حقیقی است و مابازای خارجی دارد و فقط ماهیتِ موجود به آن متصف می شود (نه ماهیت اعتبار شده در ذهن).

 

تفاوت های امکان استعدادی با امکان ذاتی:

1) امکان استعدادی قابل شدت و ضعف است (مثلا امکان تحقق (استعداد) انسانیت در علقه بیشتر از امکان تحققش در نطفه است) ولی امکان ذاتی شدت و ضعف ندارد.

2) امکان استعدادی یک پدیده قابل زوال و نابودی است (وقتی مستعدله فعلیت پیدا کرد، دیگر آن حالت آمادگی و استعداد از بین می رود) ولی امکان ذاتی همواره ملازم ماهیت است و هیچ وقت از آن جدا نمی شود.

3) امکان استعدادی که محل آن ماده است، مستعدله را برای ماده معین می کند (برای نطفه معین می کند که قابلیت تبدیل به انسان را دارد و اینطور نیست که نسبت نطفه با انسان و غیرانسان یکسان باشد) اما امکان ذاتی که محلش ماهیت است، هیچ کدام از وجود و عدم را برای ماهیت معین نمی کند.

 

تفاوت امکان استعدادی با امکان وقوعی:

امکان استعدای محدود به پدیده های مادی است، ولی گستره امکان وقوعی وسیع تر است.

 


 منابع:

- کلیات فلسفه، دکتر علی شیروانی  

- بدایة الحکمة، علامه محمد حسین طباطبایی رحمة الله علیه

 

۹۶/۰۵/۱۷
مدیریت حوزه

نظرات (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی