حوزه علمیه کوچک ما

الامام ُ الرضا علیه السلام: رَحِمَ اللّهُ عَبدًا أحیاء أمرَنا . فَقُلتُ لَهُ : فَکَیفَ یُحیی أمرَکُم ؟ قالَ : یَتَعَلَّمُ عُلومَنا و یُعَلِّمُهَا النّاسَ ، فَإِنَّ النّاسَ لَو عَلِموا مَحاسِنَ کَلامِنا ، لاَتَّبَعونا

حوزه علمیه کوچک ما

الامام ُ الرضا علیه السلام: رَحِمَ اللّهُ عَبدًا أحیاء أمرَنا . فَقُلتُ لَهُ : فَکَیفَ یُحیی أمرَکُم ؟ قالَ : یَتَعَلَّمُ عُلومَنا و یُعَلِّمُهَا النّاسَ ، فَإِنَّ النّاسَ لَو عَلِموا مَحاسِنَ کَلامِنا ، لاَتَّبَعونا


۲۴ مطلب در بهمن ۱۳۹۴ ثبت شده است

جمعه, ۳۰ بهمن ۱۳۹۴، ۰۶:۴۳ ق.ظ

معجم شماره 33

خلاصه صفحه 250  تا 300 جلد اول مجمع البحرین

 

( شکا )

شکو:  شکایت و شکوى و شکاة: اظهار اندوه است به عبارت دیگر: توصیف گرفتارى. 
مشکاة را بهتر است محفظه و چراغدان گفت 

قوله تعالى : ( مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکاةٍ ) [ 24 / 35 ]

و قوله : ( کَمِشْکاةٍ فِیها مِصْباحٌ ) أی کمصباح فی زجاجة فیمِشْکَاةٍ.

 آن شکافى است در دیوار که بر آن شیشه گرفته ‏اند. چراغ پشت آن شیشه می شود و شکاف را درب دیگرى است که چراغ را از آن وارد می ‏کنند. مشکاة قندیل و چراغ است، مصباح فتیله آن .

و منه: الْمُشْتَکَى، الشِّکَایَةُ، الشَّکْوَى، واشْتَکَى 

 

( شیأ )

خواستن و اراده کردن «شائة یشائه شیئاً: اراده»

مشیت الهی

قَوْلُهُ تَعَالَى : ( أَوَلا یَذْکُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ یَکُ شَیْئاً ) [ 19 / 68 ] أَیْ لَا مُقَدَّراً وَلَا مُکَوَّناً ، قَالَهُ الصَّادِقُ علیه السلام .

قِیلَ : وَ مَعْنَاهُ : لَا مُقَدَّراً فِی اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَ لَا مُکَوَّناً مَخْلُوقاً فِی الْأَرْضِ. و منه یعلم تجدد إرادته تعالى وتقدیره ، وهی معنى البداء فی حقه تعالى. 

وَعَنِ الرِّضَا (ع) : « أَنَّ الْإِبْدَاعَ وَالْمَشِیئَةَ وَالْإِرَادَةَ مَعْنَاهَا وَاحِدٌ وَالْأَسْمَاءُ ثَلَاثَةٌ ».

وَعَنِ الْبَاقِرِ (ع) : « لَا یَکُونُ شَیْءٌ إِلَّا مَا شَاءَ اللهُ وَأَرَادَ وَقَدَّرَ وَقَضَى » سُئِلَ : مَا مَعْنَى شَاءَ؟ قَالَ : « ابْتِدَاءُ الْفِعْلِ » ...

والشَّیْءُ فی اللغة عبارة عن کل موجود إما حساً کالأجسام و إما حکما کالأقوال ، نحو : « قلت شَیْئاً ».

و « إنشَاءَ الله » معناه إذ شَاءَ الله 

 

( صبأ )

صَبَأَ : صَبْأَ و صُبُوءًا [ صبأ ]: از دینى به دین دیگرى گروید

قوله تعالى : ( وَالصَّابِئِینَ)[ 2 / 62 ] بالهمز وقرأ نافع بالتخفیف ، هو من « صَبَأَ فلان » خرج من دینه إلى دین آخر ،و « صَبَأَتِ النجوم » خرجت من مطالعها. 

وقیل :الصَّابِئُونَ لقب لقب به طائفة من الکفار یقال إنها تعبد الکواکب فی الباطن ،

الصَّابِئُونَ یزعمون أنهم على دین نوح وقبلتهم .

وَفِی حَدِیثِ الصَّادِقِ (ع) : « سُمِّیَ الصَّابِئُونَ لِأَنَّهُمْ صَبَوْا إِلَى تَعْطِیلِ الْأَنْبِیَاءِ وَالرُّسُلِ وَالشَّرَائِعِ ...

 

( صلا )

صَلَا : صَلْواً [ صلو ] فلاناً : بر پشت او زد ، کمر او را با ضربه به درد آورد .

و « الصَّلَاةُ» فی کتاب الله جاءت لمعان :

( منها ) قوله تعالى : ( وَصَلِ عَلَیْهِمْ ) أی وادع لهم ( إِنَ صَلاتَکَ ) أی دعاءک ( سَکَنٌ ) و تثبیت ( لَهُمْ ) [ 9 / 103 ].

و ( منها ) قوله تعالى : ( إِنَ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً ) [ 4 / 103 ] و یرید بها الصَّلَاةَ المفروضة. 

و « الْمُصَلَّى» بفتح اللام موضع الصلاة والدعاء 

قوله تعالى : ( إِنَّ اللهَ وَمَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِ ) [ 33 / 56 ] قرئ برفع مَلَائِکَتُهُ ،

 

( ضحا )

ضُحَى : [ ضحو ]: آفتاب ، برآمدن خورشید

قوله تعالى : ( وَالشَّمْسِ وَضُحاها ) [ 91 / 1 ] أی ضوئها إذا أشرقت.

قوله تعالى : ( وَأَخْرَجَ ضُحاها ) [ 79 / 29 ] أی نورها والضمیر للشمس و « ضُحَى الشمس » امتداد ضوئها وانبساطه وإشراقه. 

وَفِی الْحَدِیثِ : « أَضْحِ لِمَنْ أَحْرَمْتَ لَهُ » (1).أی اظهر واعتزل الکن و الظل

 

( ضها )

قوله تعالى : ( یُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا ) [ 9 / 30 ] یهمز ولا یهمز و بهما قرئ أی یشابهونه ، منالْمُضَاهَاةِ أعنی المشابهة.

معنى آیه چنین است: یهود و نصارى در این قول به قول کفّار گذشته مشابهت دارند. بعضى «اَلَّذینَ کَفَرُوا» را بت پرستان گرفته‏ اند ولى ظاهراً آیه راجع به عقیده کفّار قبل از اسلام است که قائل به ابن اللّه بوده ‏اند.

این فقط در قرآن یکبار آمده است.

 

( طفا )

خاموش شدن. «طَفَا السِّراجُ: ذَهَبَ لَهَبُهُ». اطفاء: خاموش کردن 

قوله تعالى : ( یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللهِ بِأَفْواهِهِمْ ) [ 61 / 8 ] هو تهکم بهم لإرادتهم إبطال الإسلام 

وَفِی الْحَدِیثِ : « قُومُوا إِلَى نِیرَانِکُمُ الَّتِی أَوْقَدْتُمُوهَا عَلَى ظُهُورِکُمْ فَأَطْفِئُوهَا بِصَلَاتِکُمْ » .أراد بها الذنوب على الاستعارة 

و منه: طَفَا، یَطْفُو، طَفْواً، و أَطْفَأْتُ 

 

( ظمأ )

ظَمَّأَ : تَظْمِئَةً [ ظمأ ] هُ : او را تشنه کرد 

قوله تعالى : ( یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً ) [ 24 / 39 ] هو بالفتح فالسکون : العطشان.

قوله تعالى : ( لا یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ ) [ 9 / 120 ]الظمأ بالتحریک : شدة العطش ،

وظَمْآنُ وظَمْأَى مثل عطشان وعطشى للذکر والأنثى ، والجمع « ظِمَاءٌ» مثل سهام.

 

( عبا )

توجه کرد ، اهمیت داد ، اهتمام ورزید ، اعتنا کرد ، حائز اهمیت دانست

قوله تعالى : ( قُلْ ما یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی لَوْ لا دُعاؤُکُمْ ) [ 25 / 77 ] قیل : أی ما یبالی بکم ربی ولا یعتد بکم لو لا دعاؤکم ، أی عبادتکم 

وَفِی الْحَدِیثِ : « مَا یُعْبَأُ بِمَنْ یَؤُمُّ هَذَا الْبَیْتِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ فِیهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ ».أی لا یعتد به ولا یبالی.

 

( عشا )

عَشَا : عَشْواً [ عشو ]: بینایى او در شبانه روز ضعیف شد ، در روز دید و در شب ندید

قوله تعالى : ( وَمَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ ) [ 43 / 36 ] أی یظلم بصره عنه کأن علیه غشاوة 

قوله تعالى : ( لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیها بُکْرَةً وَعَشِیًّا ) [ 19 / 62 ] قال الشیخ علی بن إبراهیم : ذلک فی جنات الدنیا قبل القیامة 

وَ فِی الْخَبَرِ : « احْمَدُوا اللهَ الَّذِی رَفَعَ عَنْکُمُ الْعَشْوَةَ ».یرید ظلمة الکفر.

و فی حَدِیثُ : « الْعَالِمُ کَشَّافُ عَشَوَاتٍ».أی أمور مظلمة لا یهتدی إلیها.

 

( علا )

عُلُوّاً [ علو ] الشی ءُ أو النهارُ : آن چیز یا روز بلند و مرتفع شد 

قوله تعالى : ( سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَى ) [ 87 / 1 ] قال الشیخ أبو علی : إنالأعلى نظیر الأکبر ، ومعناه العالی بسلطانه وقدرته وکل دونه فی سلطانه 

قوله تعالى : ( فِی جَنَّةٍ عالِیَةٍ)[ 69 / 22 ] أی مرتفعة القصور والدرجات. 

وَفِی الْحَدِیثِ : « مَنْ صَلَّى الْمَغْرِبَ ثُمَّ عَقَّبَ وَلَمْ یَتَکَلَّمْ حَتَّى صَلَّى رَکْعَتَیْنِ کُتِبَتَا لَهُ فِی عِلِّیِّینَ».قیل : أی فی دیوان الحفظة المقربین.

وفی أسمائه تعالى الْعَلِیُ والْمُتَعَالِی ،فَالْعَلِیُ الذی لیس فوقه شیء فی المرتبة 

و منه: عُلْوُ، الْعُلْیَا، الْعُلَا، مَعَالِی، و الْعِلَاوَةُ

۰ نظر ۳۰ بهمن ۹۴ ، ۰۶:۴۳
مدیریت حوزه
پنجشنبه, ۲۹ بهمن ۱۳۹۴، ۰۳:۲۰ ب.ظ

توصیه به طالبان علم

از وصیت‏نامه علمی، معنوی و اخلاقی آیت الله شعرانی خطاب به دانشجویان و طلاب علوم دینی:

 

ضرورت تقویت انگیزه های الهی

 بزرگترین چیزی که بر طالب علم واجب و ضروری است، خالص گردانیدن نیت اوست که بنده را توفیق می‏دهد و وسایل طاعت خویش را برایش فراهم می‏ آورد و هموست که راه درست را در قلوب بندگانش الهام می‏ بخشد.

اگر اخلاص نیت نباشد هیچ‏کس موفق نمی ‏شود از نردبان دانش بالا رفته یا از آموخته‏ های خود سودی برد... 

 

قرائت قرآن

و واجب است بر طالب علم که قرائت قرآن کریم را در طول شبانه روز ترک نگوید و آن قرائت را به اندازه توانایی خویش با تدبّر و تأمّل در ریزه‏ کاریها و معانی آیات همراه سازد و در آیاتی که به اشکال برمی‏ خورد به تفسیر مراجعه کند و نیز واجب است بر ادله گفتار و رفتار و مطالعه آنچه را بیهوده است و به او ارتباطی ندارد واگذارد... 

 

از دیگر واجبات

از دیگر اموری که بر طالب علم واجب است، پارسایی و پرهیز از حرامها و مسائل شبهه ‏ناک و نیز مواظبت بر عبادات است؛ زیرا هیچ کس از علم خود سودی نمی برد مگر آن را با عمل مقرون سازد.

دلهای مردمان نیز بواسطه عالم بی‏ تقوا آرامش نمی‏ یابد... 

 

لزوم حسن ظن به عالمان

و باید طالب علم نسبت به علما گمان نیکو داشته باشد و این راز موفقیت و وسیله کامیابی و پیروزی است و بدگمانی به آنان شقاوت و بدبختی به بار می‏ آورد بلکه گاهی به کفر و گمراهی و جهل مرکّب می‏ انجامد.

پس باید در کلام آنها با عنایتی کامل و تدبّری راستین نگریست... البته مقصود ما این نیست که این بزرگان، معصوم از خطا هستند بلکه منظور این‏ است‏ که جایز نیست در اولین برخورد سریعا آنان را تخطئه کرد.

 

تزکیه

یک طالب علم باید در تهذیب نفس خویش کوشا باشد و خود را با اخلاق فاضله آراسته سازد و در این راه تنها به خواندن احادیث وارد شده بسنده نکند؛ بلکه عمده آن است که با اهل اخلاق همنشین و معاشر گردد و اعمال خود را بر آنان عرضه بدارد و عیوب و کاستی‏های خویش‏ را دریابد و از آنان راههای اصلاح نفس را بجوید.

۰ نظر ۲۹ بهمن ۹۴ ، ۱۵:۲۰
مدیریت حوزه
پنجشنبه, ۲۹ بهمن ۱۳۹۴، ۰۲:۳۸ ب.ظ

معجم شماره 32

خلاصه صفحه 250  تا 300 جلد چهارم مجمع البحرین

  

( سخط )

سخط: نارضایتی , ناخشنودی , گله , شکایت

« السَّخَطُ » بالتحریک وبضم أوله وسکون ثانیه : الغضب ، وهو خلاف الرضا  

یقال سَخِطَ سَخَطاً من باب تعب : أی غضب

  

( سبط )

 و الأَسْبَاطُ : أولاد الولد جمع سِبْطٍ نوه=فرزند فرزند

وَفِی الْحَدِیثِ « الْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ سِبْطَا رَسُولِ اللهِ صلى الله علیه وآله » .

 ویحتمل أن یراد بِالسِّبْطِ القبیلة ، أی یتشعب منهما نسله.

 و السَّابَاطُ : سقیفة بین حائطین تحتها طریق ، والجمع سَوَابِیط و سَابَاطَات.گذرگاه سقف دار

 « یوم سَابَاط » من أیام الحسن بن علی علیه السلام مشهور.

 

( رهط )

رَهْط : ج أَرْهُط و أَرْهَاط و جج أرَاهِط و أرَاهِیط : گروه مردان که از سه نفر تا ده نفر باشند و در میان آنها زن نباشد این واژه مفرد ندارد و هرگاه عددى بر آن اضافه شود معناى شخص یا نفس را میدهد.

قوله تعالى ( وَلَوْ لا رَهْطُکَ لَرَجَمْناکَ ) [ 11 / 91 ] أی قومک و عزتهم عندنا لکونهم على ملتنا.

والرَّهْطُ ـ قوم و قبیله شخص-گروهی که از سه تا ده نفر باشند

 

( ربط )

رَبَطَ : رَبْطاً هُ : آن را بست و محکم کرد 
- هُ اللّهُ على قَلْبهِ : خداوند دلِ او را پرتوان و شکیبا کرد 

 ( رَبَطْنا عَلى قَلْبِها ) [ 28  10 ]. والرَّبْطُ على القلب : تسدیده و تقویته

أی أعدها للجهاد.

وَمِنْهُ « مَنْ رَبَطَ فَرَساً فِی سَبِیلِ اللهِ فَلَهُ کَذَا » .

و رِبَاطُ الخیلِ :گله اسبان

 و المُرَابَطَةُ أیضا : حبس الرجل نفسه على تحصیل معالم الدین ،

 و المُرَابَطَةُ أیضا : انتظار الصلاة بعد الصلاة ،

و رَبِیطُ الجأشِ : أی شدید القلب ، کأنه یربط نفسه عن الفرار.

 

( خطط )

خطط: کشید ( نقشه و طرح )، طرح ‌ ریزی کرد

فِی الْحَدِیثِ « لَا صُورَةٌ وَ لَا تَخْطِیطٌ وَ لَا تَحْدِیدٌ ».

 والخِطَّةُ بالکسر : الأرض ، زمینی که اولین بارکسی وارد آن شود

وَفِی الْحَدِیثِ « مَسْجِدُ الْکُوفَةِ آخِرُ السَّرَّاجِینَ خِطَّةُ آدَمَ ».

 

( خرط )

 و اخْتَرَطَ سیفَهُ :بر کشید شمشیرش را.

 و خَرَطْتُ الورقَ من بابی ضرب وقتل : حتته من الأغصان ، وهو أن تقبض على أعلاه ثم تمر یدک علیه إلى أسفله.

و منه المثل « دونه خَرْطُ القتاد » وقد مر. برگ درخت را با دست کندن آسانتر از دست کشیدن بر درخت (این مثل در مورد کارهای سخت و شاق بکار میرود).

 

( حوط )

حاطَ : حَوْطاً و حِیطَةً و حِیَاطَةً [ حوط ] بهِ : بر گِرد وى حلقه زد 
- هُ : او را نگهدارى و محافظت کرد .

قوله تعالی : ( أَنَّ اللهَ قَدْ أَحاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً ) [ 65 / 12 ] أی بلغ منتهى کل شیء و أحاط به علمه.

قوله : ( إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطٌ ) [ 41 / 54 ] أی بالإشراق والإحاطة والقدرة، تسلط و قدرت

وَفِی الْحَدِیثِ « خُذْ بِالْحَائِطَةِ لِدِینِکَ ».احتیاط کردن در کارهای دینی

 و احْتَاطَ الرجلُ :ان مرد در کارش دور اندیشی کرد

و أنا أُحَوِّطُ حولَ ذلک الأمر : أی أدور.

 وحَاطَهُ یَحُوطُهُ حَوْطاً وحِیَاطَةً :از ان حفاظت وصیانت کرد

 إذا حفظه وصانه وذب عنه وتوفر على مصالحه.

 ومنه الدُّعَاءُ « وَاجْعَلْنِی فِی حِیَاطَتِکَ ».در حفاظتت

وحِیَاطَةُ الإسلام : حفظه و حمایته.

و منه « أَحَطْتُ به علما »احاطه یافتم به علم از تمام جهات

وَفِی حَدِیثِ تَرْغِیبِ الْمَرْءِ وَکَوْنِهِ مَعَ عَشِیرَتِهِ « هُمْ أَشَدُّ النَّاسِ حِیطَةً مِنْ وَرَائِهِ » .

أی حِیَاطَةً وحفظا وَفِی الْحَدِیثِ « کُلُّ مُحِبٍّ لِشَیْءٍ یَحُوطُ حَوْلَ مَا أَحَبَّ ».

 

( حبط )

حَبِطَ : حَبْطاً و حُبُوطاً عملُهُ : کار او باطل شد ، بیهوده شد 

قوله تعالى : ( حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ ) [ 2  217 ] أی بطلت.

 وحَبِطَ العملُ یَحْبَطُ نتیجه کار و عمل باطل شد

 

( وفض )

وَفَضَ : وَفْضاً و وفَضاً : با شتاب دوید .

قوله تعالى : ( کَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ یُوفِضُونَ ) [ 70 / 43 ] أی یسعون و یسرعون ، أی إلى الداعی ، یقال أَوْفَضَ واسْتَوْفَضَ : إذا أسرع.شتابان-سریع

والأَوْفَاضُ : الفِرَق من الناس والأخلاط من قبائل شتى ، کأصحاب الصفة.

 

( مضض )

 مَضَّنِی الجرحُ مَضّاً : زخم مرا دردمند کرد

( مخض )

مُخِضَ و أخذ زبده. والمِمْخَضَةُ بالکسر ظرفی که در آن شیر را میزنند تا کره از ان جدا گردد، مشک

 

( قرض )

قوله تعالى : ( إِنْ تُقْرِضُوا اللهَ قَرْضاً حَسَناً یُضاعِفْهُ لَکُمْ ) [ 64 / 17 ] القَرْضُ : ما تعطیه غیرک لیقضیکه ،وام دادن – قطع کردن

المَقَارِیضِ التی یُقْرَضُ بها.

 ومنه الْحَدِیثُ « کَانَ بَنُو إِسْرَائِیلَ إِذَا أَصَابَ أَحَدَهُمْ قَطْرَةُ بَوْلٍ قَرَضُوا لُحُومَهُمْ بِالْمَقَارِیضِ ».

أی قطعوها

 واسْتَقْرَضَ : طلب القرض. واقْتَرَضَ : أخذه.

قوله تعالى : ( فَوَجَدا فِیها جِداراً یُرِیدُ أَنْ یَنْقَضَ فَأَقامَهُ ) [ 18  77 ] أی یسقط وینهدم ،

 من قولهم انْقَضَ الحائطُ :فروریختن دیوار

 

( قبض )

قوله تعالى : ( فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ ) [ 20 / 96 ] أی أخذت ملء کف من تراب

. قوله : ( یَقْبِضُ وَیَبْصُطُ ) [ 2 / 245 ] أی یضیق على قوم ویوسع على قوم.

 وقَبَضْتُ الشیءَ قَبْضاً : أخذته.

والقَابِضُ هو من أسمائه تعالى ، وهو الذی یوسع الرزق على عباده

 ویَقْبِضُ الله الأرض ، ویَقْبِضُ السماءَ : أی یجمعهما.

والانْقِبَاضُ : خلاف الانبساط.

 ومنه الْحَدِیثُ « الِانْقِبَاضُ عَنِ النَّاسِ مَکْسَبَةٌ لِلْعَدَاوَةِ ».

 

( فرض )

 ومنه قوله : ( فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَ ) [ 2  197 ] أی وقته أو أوجبه.

قوله تعالى : ( إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلى مَعادٍ ) [ 28  85 ] أی أوجب علیک تلاوته بتبلیغه والعمل بما فیه.واجب شدن

قوله : ( أَنْزَلْناها وَفَرَضْناها ) [ 24  1 ] أی فَرَضْنَا ما فیها والزمناکم العمل بها

قوله : ( لا فارِضٌ وَلا بِکْرٌ ) [ 2  68 ] الْفَارِضُ المسنة-پیر

 الْفَرِیضَةَ أخص من الواجب لأنها الواجب الشرعی

الْفَرَائِضَ مقدرات

و مثله« ما ذا أقول وأفوض على نفسی وفَرَضَ الله الأحکام فَرْضاً أوجبها ».

 

( غیض )

قوله تعالى : ( وَغِیضَ الْماءُ ) [ 11  44 ] إذا نقص ، یقال غَاضَ الماء یَغِیضُ غَیْضاً من باب سار ، ومَغَاضاًأی قل ونضُب فی الأرض ، وانغاض مثله.اب کم شد –اب در زمین فرو رفت

وغَیَّضْتُ الدمع بالتشدید : نقصته و حبسته: اشکش را نگهداشت

 وهی مَغِیضُ ماء یجتمع فیه الشجر

 

( غمض )

ومنه الْحَدِیثُ « أَصَبْتُ مَالاً أَغْمَضْتُ فِی مَطَالِبِهِ » أی تساهلت فی تحصیله ولم أجتنب فیه الحرام و الشبهات ، و محصله جمعته من حرام أو حلال وشبهة ، وأصله من إِغْمَاضِ العین.

والْغَامِضُ : خلاف الواضح.

و « نسب غَامِضٌ » أی لا یعرف.

۰ نظر ۲۹ بهمن ۹۴ ، ۱۴:۳۸
مدیریت حوزه
پنجشنبه, ۲۹ بهمن ۱۳۹۴، ۰۸:۰۵ ق.ظ

معجم شماره 31

خلاصه صفحه 250  تا 300 جلد پنجم مجمع البحرین

 

( ارک )

أَرِیکَة : ج أَرِیک و أَرَائِک [ أرک ]: تخت آراسته و زیبا .

قوله تعالى ( عَلَى الْأَرائِکِ ) [ 18 / 31 ] جمع أَرِیکَةٍ وهو سریر منجد مزین فی قبة أو بیت.

وقیل هی سریر فی حجلة من دونه ستر لا یکون إلا کذلک فلا یکون منفردا أریکة.

وقیل هی کل ما اتکئ علیه من سریر أو فراش أو منصة.

وَفِی الْحَدِیثِ « إِنَّ أَصْحَابَ الْأَرَاکِ لَا حَجَّ لَهُمْ ».

 

( أفک )

إفْک جمع آن أَفَائِکُ : دروغ

أَفَّکَ : تَأْفِیکاً : دروغ گفت

أَفُوک : ج أُفُک [ أفک ]: دروغگو ، بسیار دروغگو

قوله تعالى ( وَالْمُؤْتَفِکَةَ أَهْوى ) [ 53 / 53 ] قیل هی القرى التی ائْتَفَکَتْ بأهلها أی انقلبت وهم قوم لوط.

و ( أَهْوى ) أی رفعها إلى السماء على جناح جبرئیل ثم أهوى بها إلى الأرض أی أسقطها.

وقیل المُؤْتَفِکَةُ البصرة ، یدل علیه قَوْلُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام « یَا أَهْلَ الْمُؤْتَفِکَةِ ، یَا جُنْدَ الْمَرْأَةِ ، وَأَتْبَاعَ الْبَهِیمَةِـ إِلَى أَنْ قَالَ لُعِنْتُمْ عَلَى لِسَانِ سَبْعِینَ نَبِیّاً ».

و الإِفْکُ : أسوأ الکذب وأبلغه.وقیل هو البهتان.

وجاء فتحها والجمع أَفَائِکُ.

و رجل أَفَّاکٌ بالتشدید : کذاب.

ومنه قوله ( تَنَزَّلُ عَلى کُلِ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ ) [ 26 / 222 ] أی کذاب صاحب الإثم الکبیر.

وَفِی عَرْضِ نَفْسِهِ صلى الله علیه واله عَلَى قَبَائِلِ الْعَرَبِ « لَقَدْ أُفِکَ قَوْمٌ کَذَّبُوکَ وَظَاهَرُوا عَلَیْکَ ».

أی صرفوا عن الحق ومنعوا منه من قوله أَفَکَهُ یَأْفِکُهُ : إذا صرفه عن الشیء وقلبه.

 

 ( بتک )

بَتک :قطع ، بهتر است بَتک را شکافتن معنى کنیم نه بریدن.

قوله تعالى ( فَلَیُبَتِّکُنَ آذانَ الْأَنْعامِ ) [ 4 / 119 ] أی قطعها ، شدد لکثرته.

و البَتْکُ : القطع.

قال المفسر : هو فعلهم بالنجائب کانوا یشقون أذن الناقة إذا ولدت خمسة أبطن وجاء الخامس ذکرا وحرموا على أنفسهم الانتفاع.

وسیف بَاتِکٌ أی صارم.

 

( ترک )

ترک : ترک , رهاسازی , واگذاری , دل کندن

قوله تعالى وتَرَکَهُمْ فی طغیانهم یعمهون  وقوله ( وَتَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ ) [ 2 / 17 ] هو من تَرَکْتُ الشیءَ تَرْکاً إذا خلیته.

وَعَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی مَحْمُودٍ قَالَ : سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللهِ تَعَالَى ( وَتَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ) [2/ 17] فَقَالَ : إِنَّ اللهَ تَعَالَى لَا یُوصَفُ بِالتَّرْکِ کَمَا یُوصَفُ خَلْقُهُ لَکِنَّهُ مَتَى عَلِمَ أَنَّهُمْ لَا یَرْجِعُونَ عَنْ الْکُفْرِ وَالضَّلَالِ مَنَعَهُمْ عَنْ الْمُعَاوَنَةُ وَاللُّطْفِ وَخَلَّى بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ اخْتِیَارِهِمْ.

والتُّرْکُ بالضم : جیل من الناس.

 

( حبک )

حِبَاک : ج حُبُک : بند شلوار ، آغلى که از نى درست کنند و آنرا به زمین بندند ، راه در رمل و شنزار و مانند آن

قوله تعالى ( وَالسَّماءِ ذاتِ الْحُبُکِ ) [ 51 / 7 ] الْحُبُک بضمتین : طرائق النجوم والماء والشعر ونحوهما.

فیقال : للماء والرمل إذا ضربتهما الریح فصارت فیهما طرائق : قد صارت فیهما حَبَائِک.

و الحِبَاکُ والحَبِیکَةُ : الطریقة فی الرمل أیضا ونحوه.

وجمع الحِبَاکِ : حُبُکٌ.

وجمع الحَبِیکَةِ : حَبَائِکُ.

وحَبَکَ الثوبَ : إذا أجاد نسجه.

 

( حنک )

حَنَک : گروهى که بدنبال آب و گیاه براى چرا مى روند ، تپه هاى کوچک و سنگلاخ

حَنَک جمع آن احناک :بالاى درون دهان ، پایین دهان از طرف زنخ

قوله تعالى ( لَأَحْتَنِکَنَ ذُرِّیَّتَهُ إِلَّا قَلِیلاً ) [ 17 / 62 ] أی لأستولین علیهم ولأستأصلنهم بالإغواء.

وقد تکرر فی الحدیث ذکر الحَنَکِ وهو إدارة جزء من العمامة تحت الحنک.

و الحَنَکُ : ما تحت الذقن من الإنسان وغیره.

أو الأعلى داخل الفم والأسفل فی طرف مقدم اللحیین من أسفلهما.

والجمع أَحْنَاکٌ.

ویستحب تَحْنِیکُهُ بالتربة الحسینیة والماء کان یدخل ذلک إلى حَنَکِهِ وهو أعلى داخل الفم.

ویجمع الحَنَکُ من الإنسان على أَحْنَاکٍ مثل سَبَبٍ وأَسْبَابٍ

 

 ( دکک )

دَکَّ : دَکّاً [ دکّ ] الحائطَ : دیوار را فرو ریخت و با زمین یکسان کرد

دَکَاء ج دَکَّاوَات: مؤنث ( الأَدَکّ ) است ، مترادف ( الدُّکّ: بیمار شد ) است .

قوله تعالى ( إِذا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا ) [ 89 / 21 ] أی کسر کل شیء على ظهرها من جبل أو شجر أو بناء حین زلزلت فلم یبق علیها شیء.

یفعل ذلک مرة بعد مرة.

ومنه ناقة دَکَّاءُ : إذا کانت مفترشة السنام.

وأرض دَکَّاءُ أی ملساء.

( جَعَلَهُ دَکَّاءَ ) [ 18 / 98 ] أی مَدْکُوکاً.

قیل یحتمل أن یکون مصدرا لأنه حین قال ( جَعَلَهُ دَکَّاءَ ) فکأنه قال دَکَّهُ فقال دَکّاً.

ویحتمل أن یکون جعله ذا دَکٍ فحذف المضاف.

 

( دلک )

دَلَکَ : دَلْکاً الشی ءَ : آن چیز را سابید و بر آن دست کشید و غمزه زد،  نرمى و سستى

- دُلُوکاً تِ الشمسُ : خورشید رو به غروبى رفت .

قوله تعالى ( أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ ) [ 17 / 78 ] أی لزوالها ومیلها.

یقال دَلَکَتِ الشمسُ والنجومُ من باب قَعَدَ دُلُوکاً : إذا زالت ومالت عن الاستواء.

قال الجوهری : ویقال دُلُوکُهَا غروبها.

وهو خلاف ما صح عَنْ الْبَاقِرِ علیه السلام مِنْ « أَنَ دُلُوکَ الشَّمْسِ زَوَالُهَا ».

والدَّلُوکُ کرَسُول : کل شیء یُدْلَکُ به من طیب وغیره.

وتَدَلَّکَ الرجلُ أی غسل جسده عند الاغتسال.

 

 ( سفک )

سَفک الدماء: خونریزی ، کشتار ، قتل عام

سَفَکَ : سَفْکاً الدمَ : خون را ریخت و روان کرد

قوله ( لا تَسْفِکُونَ دِماءَکُمْ ) [ 2 / 84 ] أی تصبون.

و سَفَکَ الدمَ : صبه وأهرقه.

یقال سَفَکْتُ الدمَ والدمعَ من باب ضرب.

وفی لغة من باب قتل أَسْفِکُهُ سَفْکاً أی هرقته.

والسَّفْکُ : الإراقة والإجراء لکل مائع.

 

( سلک )

سَلک : پیمود ، سپری کرد ، رفتار کرد ، پی ‌ گرفت ، پیروی کرد ، تبعیت کرد ، پشت سرگذاشت ، عبور کرد ،

سَلَکَ : سَلْکاً و سُلُوکاً المکانَ : بدرون آن جاى رفت

قوله تعالى ( ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ ) [ 74 / 42 ] أی أدخلکم فیها.

قوله ( کَذلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ ) [ 15 / 12 ].

وأَسْلَکْتُهُ فیها أی أدخلته فیها ونظمته.

قوله تعالى ( اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ ) [ 28 / 32 ] أی أدخلها فیه.

قوله ( فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُکُوهُ ) [ 69 / 32 ] أی فَاسْلُکُوهُ فی السلسلة بأن تلوی على جسده حتى تلتف علیه أثناءها ، وهو فیما بینها مرهق مضیق علیه ، لا یقدر على حرکة.

وسَلَکْتُ الطریقَ من باب قعد : ذهبت فیه.

 

( سمک )

سَمَکَ : سَمْکاً الشی ءَ : آن چیز را بلند کرد ، بالا برد ؛ « سَمَکَ اللّهُ السَّمَاءَ »: خداوند آسمان را بلند گردانید .

سمک : ماهی , انواع ماهیان , ماهی صید کردن , ماهی گرفتن , صیداز اب , جستجو کردن , طلب کردن

قوله تعالى ( رَفَعَ سَمْکَها ) [ 79 / 28 ] أی بناءها.

وسَمَکَ اللهُ السماءَ سَمْکاً : رفعها.

والسَّامِکُ : العالی المرتفع.

وسَمْکُ البیت : سقفه.

والسِّمَاکَانِ : السِّمَاکُ الأعزل وهو الکوکب فی برج المیزان ، وطلوعه یکون مع الصبح لخمس یخلون من تشرین الأول حینئذ یبتدئ البرد.

والسِّمَاکُ الرامح.

والمِسْمَاکُ : عود یکون فی الخباء یُسْمَکُ به البیت.

والسَّمَکُ بالتحریک من خلق الماء معروف وأنواعه کثیرة ، الواحدة سَمَکَةٌ.

وجمع السَّمَکِ سِمَاکٌ وسُمُوکٌ.

وَفِی حَدِیثِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ « قَالَ علیه السلام إِیَّاکُمْ وَأَکْلَ السَّمَکِ ، فَإِنَ السَّمَکَ یَسُلُّ الْجِسْمَ ».

 

 ( صکک )

صَک : ج أَصُکّ و صُکُوک و صِکَاک [ صَکّ ] : چک ، سند دارائى و قولنامه به مال و جز آن ؛ « صَکُّ الاسْتِسْلَام »: برگه رسید ، قبض دریافت .

صَکَّ : صَکّاً هُ : او را به سختى زد یا او را سیلى زد

قوله تعالى ( فَصَکَّتْ وَجْهَها ) [ 51 / 29 ] أی ضربته بجمیع أصابعها بید مبسوطة.

الصَّکُ بتشدید الکاف : کتاب کالسجل یکتب فی المعاملات.

نقل أن الرؤساء فی القدیم کانوا یکتبون کتبا فی عطایاهم لرعیتهم على شیء من الورق فیبیعونها معجلة قبل قبضها فجاء فی الشرع النهی عن ذلک لعدم القبض.

وجمع الصَّکّ : صِکَاکٌ کبحر وبِحار.

 

( نسک )

نَسَکَ : نَسْکاً و نِسْکاً و نُسْکاً و نُسُوکاً: پرهیزگار شد

نَسَکَ لِلّهِ : بدرگاه خداوند متعال قربانى کرد

قوله تعالى ( مَنْسَکاً هُمْ ناسِکُوهُ ) [ 22 / 67 ] أی مذهبا یلزمهم العمل به.

والمَنْسَکُ والمِنْسَکُ فتحا وکسرا : الموضع الذی یذبح فیه.

قوله ( وَأَرِنا مَناسِکَنا ) [ 2 / 128 ] أی متعبداتنا واحدها منسک وأصله الذبح.

یقال نَسَکْتُ أی ذبحت.

والنَّسِیکَةُ هی الذبیحة المتقرب بها إلى الله تعالى.

ومنه قیل للعابد نَاسِکٌ.

قوله ( فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ ) [ 2 / 196 ] فسر النُّسُکُ بالشاة ، والصیام بثلاثة أیام ، والصدقة بإطعام ستة مساکین.

وکان المراد بالفدیة فدیة حلق الرأس.

ویقال الأصل فی النُّسُکِ : التطهیر.یقال نَسَکْتُ الثوب أی غسلته وطهرته.

واستعمل فی العبادة.وقد اختص بأفعال الحج.

ومَنَاسِکُ الحج : عباداته.وقیل مواضع العبادات.

 

( نهک )

نَهْکَة : اسم مرّه از ( نَهَک ) است ؛ « بَدَتْ فیهِ نَهْکَةُ المرضِ »: آثار بیمارى از تحلیل رفتن نیرو و لاغر شدن در او پدید آمد .

نهک: فرسوده ، به تحلیل برد ، مصرف کرد ، تمام کرد ، از پا درآورد ، خسته کرد

فِی الْحَدِیثِ « لَا تَنْهَکُوا الْعِظَامَ فَإِنَّ لِلْجِنِّ فِیهَا نَصِیباً » أی لا تبالغوا فی أکلها من قولهم نَهَکْتُ من الطعام : بالغت فی أکله.

وَفِیهِ « مَا بَقِیَتْ لِلَّهِ حُرْمَةٌ إِلَّا انْتُهِکَتْ مُنْذُ قُبِضَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام » أی استحلت.

هو من قولهم انْتَهَکَ الرجل الحرمةَ : إذا تناولها بما لا یحل.

یقال نَهِکَهُ السلطان کسمعه یَنْهَکُهُ نَهْکاً ونَهْکَةً أی بالغ فی عقوبته.

و النَّهْکُ : المبالغة فی کل شیء.

۰ نظر ۲۹ بهمن ۹۴ ، ۰۸:۰۵
مدیریت حوزه
چهارشنبه, ۲۸ بهمن ۱۳۹۴، ۱۰:۵۳ ق.ظ

معجم شماره 30

خلاصه صفحه 250تا 300 جلد سوم مجمع البحرین

 

( جور )

جار: همسایه , نزدیک , مجاور , همسایه شدن با

قوله تعالى : ( وَإِنِّی جارٌ لَکُمْ ) أی مجیرکم من کنانة وناصرکم

وَفِی الْخَبَرِ « کُلُّ أَرْبَعِینَ دَاراً جِیرَانٌ مِنْ بَیْنِ الْیَدَیْنِ وَالْخَلْفِ وَالْیَمِینِ وَالشِّمَالِ »

جَائِر : [ جور ]: فا ، ستمگر ، مستبد 

یَجُورُ جَوْراً : ظلم.

 

( جهر )

جَهْر : آشکار و نمایان

جَهَرَ الصوتَ : صدا را بلند کرد 

قوله تعالى : ( وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ وَلا تُخافِتْ بِها )

جَهَرَ : جَهْراً و جِهَاراً الأَمْرُ : آن امر آشکار و نمایان شد 

قوله : ( حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً ) أی عیانا

جَوْهَر : ج جَوَاهِر : گوهر ، موجودى که قائم به نفس خود است 

وَفِی الْحَدِیثِ « فِی تَقَلُّبِ الْأَحْوَالِ تُعْرَفُ جَوَاهِرُ الرِّجَالِ »

 

( حبر )

حَبِرَ : حُبُوراً و حَبَراً : خوشحال شد 

حبُور : سرور ، فرح ، مسرت ، خوشحالی 

قوله تعالى : ( فَهُمْ فِی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ ) [ 30 / 15 ] أی ینعمون ویکرمون ویسرون

 

( حذر )

حَذَر : « على حَذَرٍ من »: بر حَذَر شدن از ؛ « کُونُوا على حَذَرٍ »: پرهیز کنید و بر حذر باشید ؛ « أَخَذَ حَذَرَهُ »: بر حذر شد

قوله تعالى : ( خُذُوا حِذْرَکُمْ ) [ 4 / 71 ] أی خذوا طریق الاحتیاط واسلکوه واجعلوا الحذر ملکة فی دفع ضرر الأعداء عنکم

حَذِر : ج حَذِرُون و حَذَارَى : بسیار پرهیزکار و ترسو

( وَأَطِیعُوا اللهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا ) [ 5 / 92 ]

 

( حرر )

حرر : تطهیر کردن , حذف کردن , تصفیه ء اخلا قی کردن , روشنفکر کردن , سخاوتمند شدن , ازادیخواه کردن , ازاد کردن 

قوله : ( نَذَرْتُ لَکَ ما فِی بَطْنِی مُحَرَّراً ) [ 3 / 35 ] أی مخلصا لک مفردا لعبادتک. ومنه تَحْرِیرُ الولد وهو أن تفرده لطاعة الله وخدمة المسجد

حَرَّرَ : تَحْرِیراً [ حرّ ] العبدَ : آن بنده را آزاد کرد 

« الحَرَّةُ » بالفتح والتشدید : أرض ذات أحجار سود

الحُرُّ : خلاف العبد

 

( حشر )

حَشَرَ : حَشْراً الناسَ : مردم را جمع آورى کرد 

قوله تعالى : ( وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً ) [ 18 / 47 ] أی جمعناهم

قوله : ( وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ ) [ 81 / 5 ] أی جمعت

یومُ الحَشْر: روز رستاخیز یا قیامت و معاد

قوله تعالى : ( یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ وَما یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللهِ )

 

( حصر )

الحَصْرُ : الضیق والانقباض

قال الله تعالى : ( أَوْ جاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ ) [ 4 / 90 ] أی ضاقت وانقبضت

الحَصِیرُ : السجن والمحبس، زندان

قال تعالى : ( وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْکافِرِینَ حَصِیراً ) [ 17 / 8 ].

حَصِیر: ج حُصُر و أَحْصِرَة : جاى تنگ ، راه ، صفِ مَردم و جز آنها ، حصیر ، فرش بوریا ، مجلس 

 

( خبر )

خَبِیر : ج خُبَرَاء : دانا ، فقیه ، کارشناس

قوله تعالى : ( وَهُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ ) [ 67 / 14 ] الْخَبِیرُ : العالم بما کان وما یکون لا یعزب عنه شیء ولا یفوته

قوله : ( یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها ) [ 99 / 4 ] أی تخبر الأرض بما عمل على ظهرها

 

( ختر )

خَتَار : آنکه با نقض عهد خیانت کند .

قوله تعالى : ( خَتَّارٍ کَفُورٍ ) [ 31 / 32 ] الخَتَّارُ : الغدار

ومنه الْحَدِیثُ « الْعَاقِلُ غَفُورٌ وَالْجَاهِلُ خَتُورٌ ».

 

( خرر )

خَرّاً و خُرُوراً : از بالا به پائین افتاد 

قوله تعالى : ( وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً ) [ 12 / 100 ] أی سقطوا له على وجوههم

خَرَّ  لِلَّهِ ساجداً : بدرگاه خداوند سجده کرد 

ومنه قوله تعالى : ( وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً ) [ 7 / 143 ] أی سقط على وجهه مغشیا علیه

( خزر )

خنزیر : گرازنر , جنس نر حیوانات پستاندار , گراز وحشی , خوک 

قوله تعالى : ( أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ ) [ 6 / 145 ] هو واحد الخَنَازِیر

  

( خور )

خوار : صدای شبیه نعره کردن ( مثل گاو ) , صدای گاو کردن , صدای غرش کردن ( مثل اسمان غرش وصدای توپ ) , غریو کردن

قوله تعالى : ( فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ ) [ 20 / 88 ] هو بالضم : صوت شدید کصوت البقر

 

( دبر )

تدبر : دور اندیشی , مال اندیشی , احتیاط , اندیشه قبلی، تدبیر

قوله تعالى : ( یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ یَعْرُجُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ ) [ 32 / 5 ]

تَدَبَّرَ : تَدَبُّراً [ دبر ] الأمرَ : درباره ى آن امر اندیشید و عواقب آنرا در نظر گرفت 

قَوْلُهُ : ( فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً ) [ 79 / 5 ] قِیلَ هِیَ الْمَلَائِکَةُ تُدَبِّرُ أَمْرَ الْعِبَادِ مِنَ السَّنَةِ إِلَى السَّنَةِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام

 

( دثر )

مُتَدَثِر : [ دثر ] بالثوب : کسیکه لباس پوشیده یا در لباس خود را پیچانده است .

قوله تعالى : ( یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ ) [ 74 / 1 ] أی المُتَدَثِّر بثیابه

وفِیهِ « أَنَّ الْقَلْبَ یَدْثُرُ کَمَا یَدْثُرُ السَّیْفُ فَجَلَاؤُهُ ذِکْرُ اللهِ تَعَالَى ».

 

۰ نظر ۲۸ بهمن ۹۴ ، ۱۰:۵۳
مدیریت حوزه
سه شنبه, ۲۷ بهمن ۱۳۹۴، ۰۴:۰۹ ب.ظ

معجم شماره 29

خلاصه صفحه 250 تا 300 جلد دوم مجمع البحرین

 

(حدث)

حَدَثَ : رخ داد ، واقع شد

حَدَّثَ : تازه کرد ، حکایت کرد ، اطلاع داد .

قوله تعالى : ( وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ )  قیل التَّحْدِیثُ بنعمة الله شکرها وإشاعتها وإظهارها.

قوله : ( وَیُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ ) أی الرُّؤْىُ جمع الرُّؤْیَا

قوله تعالى : ( وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِیثاً ) أی کلاما أمرها بإخفائه

قوله : ( وَجَعَلْناهُمْ أَحادِیثَ ) أی أخبارا وعبرا یتمثل بهم فی الشر ولا یقال فی الخیر.

وَفِی الْحَدِیثِ. « أَنَّ أَوْصِیَاءَ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ وَعَلَیْهِمُ السَّلَامُ مُحَدَّثُونَ » أی تُحَدِّثُهُمْ الملائکة

« الْمُحَدَّثُ » الذی کان بعد أن لم یکن ، وهو خلاف القدیم.

وَفِی الْخَبَرِ « إِیَّاکُمْ وَمُحْدَثَاتِ الْأُمُورِ ».أی ما لم یکن معروفا من کتاب أو سنة أو إجماع.

قَوْلُهُ : « لَا یَزَالُ فِی صَلَاةٍ مَا لَمْ یُحْدِثْ ». و الْحَدَثُ اسم لِلْحَادِثَةِ الناقضة للطهارة شرعا ، والجمع « أَحْدَاثٌ » مثل سبب وأسباب.

 

(حرث)

حَرَثَ : کاشت 
- الأرضَ : زمین را براى کشت شخم زد 
- المالَ : مال کسب کرد و اندوخت 
- الشی ءَ : آن چیز را آموخت و فقیه شد 
- الأَمْرَ : بیاد آن امر افتاد و برانگیخته شد 
حَرْث : زمین شخم زده و بذر پاشیده و نهال کاشته شده .

قوله تعالى : ( وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ ) أی زرع

قوله : ( نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ ) أی بمنزلة الأرض التی یزرع فیها

 

(خبث)

خَبَثَ : خَبْثاً هُ : پَست و فریبکار شد ، با فرومایگان دوستى کرد .

خَبُثَ : خُبْثاً و خَبَاثَةً و خَبَاثِیَةً : پلید شد . این واژه ضد ( طابَ ) است

قوله تعالى : ( وَلا تَیَمَّمُوا الْخَبِیثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ ) أی الردیء فی الصدقة ، وسماه خَبَثاً لأنهم یَسْتَخْبِثُونَهُ.

الْخَبِیثُ : ضد الطیب  

الْخَبِیثَةُ واحدة الْخَبَائِثِ : ضد الطیبة. قال تعالى : ( وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ )

 

(غوث)

غَوْث : کمک و یارى

اسْتَغَاثَ : یارى خواست .

قوله تعالى : ( یَغُوثَ وَیَعُوقَ وَنَسْراً ) الثلاثة أسماء أصنام تعبد.

قوله : ( فِیهِ یُغاثُ النَّاسُ ) قیل یمطرون من الْغَیْثِ ، أو یُغَاثُونَ من القحط من الْغَوْثِ.

« الْغَوْثَ الْغَوْثَ » تکرار فی طلب الْإِغَاثَةِ.

« الْغِیَاثُ » من الْإِغَاثَةِ : الإعانة. ومِنْهُ « یَا غِیَاثَ الْمُسْتَغِیثِینَ ».

 

(برج)

بَرَجَ : بَرَجاً الشی ءُ : آن چیز آشکار و بر آمده شد .

برج : برج , قلعه ، ( مثل برج ) بلند بودن

جمع « الْبُرْجِ » الْبُرُوجُ وأَبْرَاجٌ. والْبُرُوجُ

قوله تعالى : ( فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ ) أی فی حصون مرتفعة ، واحدها « برج » وهو القصر والحصن.

و « الْبُرُوجُ » فی الأصل : بیوت على أطراف القصر

« بَرَجَتِ المرأة » إذا ظهرت.

بُرُوجُ السماء : منازل الشمس والقمر والْبُرُوجُ أیضا : الکواکب العظام ، سمیت بها لظهورها. قوله تعالى : ( وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ )  

قوله تعالى : ( وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ الْأُولى ) أی لا تبرزن محاسنکن وتظهرنها

۰ نظر ۲۷ بهمن ۹۴ ، ۱۶:۰۹
مدیریت حوزه
دوشنبه, ۲۶ بهمن ۱۳۹۴، ۰۶:۳۸ ق.ظ

معجم شماره 27

خلاصه صفحه 200  تا 250 جلد ششم مجمع البحرین

  

( أمن )

معنی:مطمین شدن- اعتماد کردن-امنیت

قوله تعالى ( یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللهِ ) [ 4 / 135 ] الآیة قال المفسر : هو خطاب للمسلمین. قوله آمِنُوا أی اثبتوا على الْإِیمَانِ ودوموا علیه.

قوله ( فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ ) [ 2 / 283 ] الْأَمَانَةُ ما یُؤْتَمَنُ علیها الإنسان ، وائْتَمَنَهُ على الشیء أَمِنَه ، یقال اؤْتُمِنَ فلان ـ على ما لم یسمّ فاعله ـ فإن ابتدأت به صیرت الهمزة الثانیة واوا ، لأن کل کلمة اجتمع فی أولها همزتان وکانت الأخرى ساکنة ، فلک أن تصیرها واوا إن کانت الأولى مضمومة أو یاء إن کانت الأولى مکسورة نحو ایتَمَنَهُ ، أو ألفا إن کانت الأولى مفتوحة نحو آمَنَ.

وَفِی الْحَدِیثِ « الْوَسَائِلُ إِلَى اللهِ : الْإِیمَانُ الْکَامِلُ » أی الْإِیمَانُ بالله ورسوله هو أصله ، وباقی الفرائض والسنن کمالات.

 

( بدن )

معنی:بدن

قوله تعالى : ( فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ ) [ 10 / 92 ] الْبَدَنُ ما سوى الرأس والأطراف.

وبَدَنُ القمیص مستعار منه وهو ما یقع على الظهر والْبَدَنُ دون الکمین والدخارس والجمع أَبْدَانٌ.

والْبَدَنُ أیضا الدرع القصیرة.

وَفِی حَدِیثِ عَلِیٍّ علیه‌السلام«إِنَّمَا کُنْتُ جَاراً لَکُمْ جَاوَرَکُمْ بَدَنِی أَیَّاماً».

 

( برهن )

معنی:برهان-اثبات

قوله تعالى : ( لَوْ لا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ ) [ 12 / 24 ] الْبُرْهَانُ بالضم فالسکون الحجة والبیان.

وبُرْهانَکُمْ أی حجتکم.

وَفِی حَدِیثِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام فِی مَعْنَاهُ قَالَ : « قَامَتِ امْرَأَةُ الْعَزِیزِ إِلَى الصَّنَمِ فَأَلْقَتْ عَلَیْهِ ثَوْباً. فَقَالَ لَهَا یُوسُفُ : مَا هَذَا؟ فَقَالَتْ : أَسْتَحِی مِنَ الصَّنَمِ أَنْ یَرَانَا. فَقَالَ لَهَا یُوسُفُ : أَتَسْتَحِینَ مِمَّنْ لَا یُبْصِرُ وَلَا یَفْقَهُ ، وَلَا أَسْتَحِی مِمَّنْ ( خَلَقَ الْإِنْسانَ ) و( عَلَّمَهُ الْبَیانَ )».

قوله : ( فَذانِکَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّکَ ) [ 28 / 32 ] هما الید البیضاء وضم الجناح من الرهب.

 

 ( بطن )

معنی:بطن-شکم-پنهان شدن

قوله تعالى ( لَلَبِثَ فِی بَطْنِهِ ) [ 37 / 144 ] الْبَطْنُ : خلاف الظهر وهو مذکر ، وجمعه فی القلة أَبْطُنٌ ، وفی الکثرة بُطُونٌ.

قال الله تعالى : ( وَاللهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ ) [ 16 / 88 ] وقال ( یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ ) [ 16 / 69 ] وإن کان یخرج من أفواهها کالریق لئلا یظن أنه لیس من بطونها.

وَفِی حَدِیثِ غَیْبَةِ الْقَائِمِ علیه‌السلام«لَا بُدَّ مِنْ أَنْ تَکُونَ فِتْنَةٌ یَسْقُطُ فِیهَا کُلُ بِطَانَةٍ وَوَلِیجَةٍ» الْبِطَانَةُ : السریرة والصاحب ، والولیجة : الدخیلة وخاصتک من الناس.

  

( بین )

معنی:میان- در زمره-آشکار

قوله تعالى ( لَقَدْ تَقَطَّعَ بَیْنَکُمْ ) [ 6 / 94 ] الْبَیْنُ من الأضداد یکون للوصل والفراق قرئ هنا بالرفع والنصب ، فالرفع على أنه فاعل الفعل أی تقطع وصلکم وتشتت جمعکم والنصب على الحذف أی تقطع ما بینکم.

قوله ( یُرِیدُ اللهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ ) [ 45 / 26 ] أی ما خفی علیکم من مصالحکم والأصل یرید الله أن یُبَیِّنَ لکم فزیدت اللام مؤکدة لإرادة التَّبْیِینِ کما زیدت فی لا أبا لک لتأکید إضافة الأب.

وَفِی الْحَدِیثِ«أَنَّ اللهَ نَصَرَ النَّبِیِّینَ بِالْبَیَانِ» أی بالمعجزة ، وبأن ألهمهم وأوحى إلیهم بمقدمات واضحة الدلائل على المدعى عند الخصم ، مؤثرة فی قلبه.

 

( جنن )

معنی:پنهان کردن

قوله تعالى ( فَلَمَّا جَنَ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأى کَوْکَباً ) [ 6 / 76 ] أی غطا علیه وأظلم.

وأَجَنَّهُ اللیل أی ستره.

ومِنْهُ«یَعْلَمُ مَا تُجِنُ الْبِحَارُ» أی تستره.

یقال أَجَنَّهُ جَنَاناً وجُنُوناً ، ومنه«الْجِنُ»و «الْجَنِینُ»فی بطن أمه.

قال تعالى ( وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ ) [ 53 / 32 ].

وَسُئِلَ الصَّادِقُ علیه‌السلامعَنْ جَنَّةِ آدَمَ«أَمِنْ جِنَانِ الدُّنْیَا کَانَتْ أَمْ مِنْ جِنَانِ الْآخِرَةِ؟فَقَالَ علیه‌السلام: کَانَتْ مِنْ جِنَانِ الدُّنْیَا ، تَطْلُعُ فِیهَا الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ، وَلَوْ کَانَتْ مِنْ جِنَانِ الْآخِرَةِ لَمْ یَدْخُلْهَا إِبْلِیسُ ، وَمَا خَرَجَ مِنْهَا آدَمُ أَبَداً».

  

( حسن )

معنی:حسنه-زیبا شدن-نیکویی

قوله تعالى ( وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کانُوا یَعْمَلُونَ ) [ 29 / 7 ] قال المفسر : أی ولنجزینهم بِحَسَنَاتِهِمْ التی کانوا یعملونها .

عَنْ عَلِیٍّ علیه‌السلام« قَالَ : الْحَسَنَةُ حُبُّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ ، وَالسَّیِّئَةُ بُغْضُنَا »

وَفِی الْحَدِیثِ « حَسِّنْ بِالْقُرْآنِ صَوْتَکَ » ومثله« حَسِّنُوا الْقُرْآنَ بِأَصْوَاتِکُمْ ، فَإِنَّ الصَّوْتَ الْحَسَنَ یَزِیدُ الْقُرْآنَ حُسْناً ».

وفِیهِ « لِکُلِّ شَیْءٍ حِلْیَةٌ ، وَحِلْیَةُ الْقُرْآنِ الصَّوْتُ الْحَسَنُ ».

 

( حصن )

معنی:سنگر-دژ-با عفت

قوله تعالى ( وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ ) [ 5 / 5 ].

قال المفسر فی معناه : أی أحل العقد على الْمُحْصَنَاتِ العفائف ( مِنَ الْمُؤْمِناتِ ) وقیل الحرائر ( وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ ) وهم الیهود والنصارى.

وَفِی دُعَاءِ الِاسْتِنْجَاءِ « اللهُمَ حَصِّنْ فَرْجِی » أراد ستره وعفته وصونه عن المحرمات.

 

( حنن )

معنی:شکوفه داد-مهرورزی

قوله تعالى ( وَحَناناً مِنْ لَدُنَّا ) [ 19 / 13 ] أی رحمة من عندنا.

یقال حَنَنْتُ على الشیء أَحِنُ من باب ضرب حَنَّةً بالفتح وحَنَاناً : عطفت علیه وترحمت.

وَفِی الْحَدِیثِ « سُئِلَعلیه‌السلاممَا عَنَى فِی یَحْیَى ( وَحَناناً مِنْ لَدُنَّا )؟ قَالَ : تَحَنَّنَ اللهُ عَلَیْهِ ، قُلْتُ : فَمَا بَلَغَ مِنْ تَحَنُّنِ اللهِ عَلَیْهِ؟ قَالَ : کَانَ إِذَا قَالَ : یَا رَبِّ! قَالَ : لَبَّیْکَ یَا یَحْیَى ».

 

( خون )

معنی:خیانت کردن

قوله تعالى ( یَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْیُنِ ) [ 40 / 19 ] خَائِنَةُ الأعین : صفة للنظرة أی یعلم النظرة المسترقة إلى ما لا یحل.

والْخَائِنَةُ : مصدر مثل الْخِیَانَةِ.

قوله ( ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ کانَتا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَیْنِ فَخانَتاهُما ) [ 66 / 10 ] الآیة.

وَفِی الدُّعَاءِ « أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْخِیَانَةِ » هی مخالفة الحق بنقض العهد فی السر ، وهی نقیض الأمانة.

 

( دهن )

معنی:عطر- روغن-چرم

قوله تعالى ( تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ ) [ 23 / 20 ] أی تنبت ومعها الدُّهْنُ لأنها تغذی بِالدُّهْنِ ، وقیل الباء زائدة والمعنى تنبت الدهن ، لأن ما یعصرون منها دُهْنٌ.

قوله ( فَکانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهانِ ) [ 55 / 37 ] أی کَدُهْنِ الزیت أی تمور کَالدُّهْنِ ، وقیل الدِّهَانُ : الأدیم الأحمر أی صارت حمراء کالأدیم.

والْإِدْهَانُ : المصانعة کَالْمُدَاهَنَةِ.

ومنه حَدِیثُ الْحَقِّ تَعَالَى لِعیسى علیه‌السلام« قُلْ لِمَنْ تَمَرَّدَ عَلَیَّ بِالْعِصْیَانِ ، وَعَمِلَ بِالْإِدْهَانِ لِیَتَوَقَّعْ عُقُوبَتِی ».

 

( دین )

معنی:دین-بدهی

قوله تعالى ( إِذا تَدایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ) [ 2 / 282 ] أی تعاملتم بِالدَّیْنِ إما بالسلم أو النسیئة أو الإجارة أو کل معاملة أحد العوضین فیها مؤجل إلى أجل مسمى ( فَاکْتُبُوهُ ).

وَفِی الْحَدِیثِ الْقُدْسِیِ « ابْنَ آدَمَ! کُنْ کَیْفَ شِئْتَ ، کَمَا تَدِینُ تُدَانُ » أی کما تجازی تجازى وبفعلک وبحسب ما عملت ، وسمی الأول جزاء ، للازدواج کما فی قوله تعالى ( فَمَنِ اعْتَدى عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ ) [ 2 / 194 ] وإن کان الثانی فی الآیة مجازا عکس ما فی الحدیث

وَفِی الْحَدِیثِ « الْعِلْمُ دِینٌ یُدَانُ اللهُ بِهِ » أی طاعة یطاع الله بها. 

۰ نظر ۲۶ بهمن ۹۴ ، ۰۶:۳۸
مدیریت حوزه
يكشنبه, ۲۵ بهمن ۱۳۹۴، ۱۰:۴۳ ق.ظ

معجم شماره 28

خلاصه صفحه 200  تا 250 جلد چهارم مجمع البحرین

 

( ربص )

 ( تَرَبَّصُونَ بِنا ) [ 9  / 52 ] أی ینتظرون ، منتظر هستند برای بلا و ضرری

أی ینتظر به فلا یعجل بدفنه.

 وتَرَبَّصْتُ الأمر تَرَبُّصاً : انتظرته

( رخص )

تکرر فی الحدیث ذکر الرُّخْصَةَ ، آسانی در امر وکار و رفع سختی از آن

  و رَخُصَ الشیء ان چیز نرم و لطیف شد.

( رصص )

قوله تعالى : ( کَأَنَّهُمْ بُنْیانٌ مَرْصُوصٌ ) [ 61 /  4 ]  گویی که انها مانند بنیانی (ساختمانی) به هم پیوسته اند و محکم و استوارند

و تَرَاصَ القوم فی الصف : ان قوم در صف به هم پیوستند.

 ( شخص )

 شَخَصَ من البلد  از شهر خودبه شهر دیگر رفت

و فِی الدُّعَاءِ « اللهُمَّ إِلَیْکَ شَخَصَتِ الْأَبْصَارُ ». بارالهاباز شد دیدگان (بالا رفت پلک چشمهای بیننده) به سمت عفو و رحمتت

وشَخَصَ : ارتفع من بلد إلى بلد فی رضا الله.

 والشَّخْصُ : سواد الإنسان وغیره تراه من بعد  

 

( عرص )

العرصة بالفتح : هر فضای باز وبدون ساختمان

یعنی لا بناء فیها.

 وَفِی الْحَدِیثِ « رَجُلٌ اشْتَرَى دَاراً فَبَقِیَتْ عَرْصَةً ». نیست بنایی در آن

( غصص )

قوله تعالى : ( وَطَعاماً ذا غُصَّةٍ ) [ 73 / 13 ] أی یُغَصُ به الحلق فلا یسوغ. 

والْغُصَّةُ الشجى فی الحلق  مانند گیر کردن استخوان در گلو غم – اندوه

، والجمع غُصَصٌ. و منه الدُّعَاءُ « وَأَغَصَّنِی بِرِیقِی ».

 

( قرفص )

فِی الْحَدِیثَ « کَانَ النَّبِیُّ صلى الله علیه وآله یَجْلِسُ ثَلَاثاً » وَعَدَّ مِنْهَا الْقُرْفُصَا.چنباتمه زدن

( قصص )

الْقَصَصُ : تتبع الأمر ، وهو رجوع الرجل من حیث جاء.بازگشت شخص از جاییکه آمده 

نَقُصُ علیک أحسن الْأَقْصَاصِ ، أی أبدع أسلوب و أحسن طریقة و أعجب نظم  

و الْقَصُ : البیان.  

وَفِی الْحَدِیثِ « مَا بَیْنَ قُصَاصِ الشَّعْرِ إِلَى طَرَفِ الْأَنْفِ مَسْجِدٌ ».

وقُصَاصُ الشعر : کوتاه کردن مو

 « الْقُصَّةُ » بالضم والتشدید : شعر الناصیة ،  موی پیشانی

و الْقِصَّةُ : الشأن والأمر  

و الْقَصُ : القطع ،

 قَاصِ المواعظ و الخطب سخنگو

( قعص )

أی أمته بشر میتة ، من الْقَعْصِ بالفتح فالسکون : الموت الوحی. مرگ سریع

وَ مِنْهُ « مَنْ مَاتَ قَعْصاً ».کسی که بالفاصله بعد اصابت ضربه میمیرد

 

( محص )

قوله تعالى : ( وَلِیُمَحِّصَ اللهُ الَّذِینَ آمَنُوا ) [ 3 /  141 ]یعنی خداوند ایمان اورند گان را از گناه پاک میکند

 مَحَصَ الحبل :ریسمان را محکم یافت

 أی یخلصهم من ذنوبهم و ینقیهم منها ، یقال

 وَفِی حَدِیثِ عَلِیٍّ علیه السلام وَذَکَرَ فِتْنَةً فَقَالَ « یُمَحَّصُ النَّاسُ فِیهَا تَمَحُّصَ ذَهَبِ الْمَعْدِنِ مِنَ التُّرَابِ ».

.  ومَحَّصَ الله العبد من الذنب : طهره.

أی یختبرون فیها کما یختبر الذهب لیعرف الجید من الردیء ، من التَّمْحِیصِ و هو الابتلاء و الاختبار

( نغص )

أی مکدرین ، یقال نَغَّصَ علیه العیش تَنْغِیصاً : کدره. زندگی تیره شد

( نقص )

قوله تعالى : ( أَفَلا یَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها ) [ 21  / 44 ] قیل یرید أرض الکفر یَنْقُصُهَامن أطرافها بما یفتح على المسلمین من بلادهم،  شکافته شدن زمین

فَیَنْقُصُ بلاد الحرب ویزید فی بلاد الإسلام ، وذلک من آیات الله. کاسته شدن بلاد حرب واضافه شدن بلاد اسلامی

 وانْتَقَصَ الشیء : نَقَصَ. ونَقَصَ الشیء ان چیز ناقص شد

بِقَوْلِهِ : « أَمَّا نُقْصَانُ إِیمَانِهِنَّ فَقُعُودُهُنَّ عَنِ الصَّلَاةِ وَالصِّیَامِ فِی أَیَّامِ الْحَیْضِ وَأَمَّا نُقْصَانُ عُقُولِهِنَّ فَشَهَادَةُ الْمَرْأَتَیْنِ مِنْهُنَّ کَشَهَادَةِ الرَّجُلِ الْوَاحِدِ ، وَأَمَّا نُقْصَانُ  

 وَفِی حَدِیثِ النِّسَاءِ « نَوَاقِصُ الْإِیمَانِ وَنَوَاقِصُ الْحُظُوظِ وَنَوَاقِصُ الْعُقُولِ ».

( نوص )

والْمَنَاصُ : المنجى  

یقال نَاصَ عن قرنه یَنُوصُ نَوْصاً ومَنَاصاً : فرار کردن و کناره گیری

( وبص )

من قولهم وَبَصَ الطیر وَبِیصاً : إذا برق ولمع. برق زد و درخشید

 ( أرض )

قَوْلُهُ : ( وَما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِ أَرْضٍ تَمُوتُ ) [ 31 / 34 ]چه کسی میداند که در کدام سرزمین میمیرد.

والْأَرَضَةُ بالتحریک :موریانه

( بضض )

فِی حَدِیثِ عَلِیٍّ علیه السلام « وَهَلْ یَنْتَظِرُ أَهْلُ بَضَاضَةِ الشَّبَابِ إِلَّا جوانی [ حَوَانِیَ ] هَرَمِ الْمَشِیبِ » .

الْبَضَاضَةُ بضادین معجمتین  بی رنگی یا کم رنگ بودن جنسی پست

( بعض )

قوله : ( إِنَّ اللهَ لا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها ) [ 2  / 26 ] همانا خداوند ابا ندارد که مثال زند به پشه یا چیزی بزرگتر از آن

وبَعْضُ الشیء :قسمتی از ان چیز

و فِی حَدِیثِ صِفَاتِهِ تَعَالَى « لَا یَتَبَعَّضُ بِتَجْزِئَةِ الْعَدَدِ فِی کَمَالِهِ » یع

والْبُغْضُ : ضد الحب.

( بغض )

والتَّبَاغُضُ : ضد التحاب.

 وَفِی الْحَدِیثِ « إِنَّ اللهَ لَیُبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الضَّعِیفَ. قُلْتُ : وَمَا الْمُؤْمِنُ الضَّعِیفُ؟ قَالَ : هُوَ الَّذِی یَرَى الْمُنْکَرَ وَلَا یُنْکِرُ عَلَى فَاعِلِهِ » .

( بیض )

 قوله : ( بَیْضاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِینَ ) [ 37 /  46 ] وصفها بِالْبَیَاضِ تنبیها على کرمها وفضلها.

الْبَیَاضِ بالفتح ، وهو اللون الأبیض.

یرید من الفجر إلى الغروب

 وَفِی الْحَدِیثِ « التَّقْصِیرُ فِی بَیَاضِ یَوْمٍ ».

 والْأَبْیَضُ : السیف ،

والْبِیضَانُ من الناس : خلاف السودان.

( جرض )

الْجَرَضُ بالتحریک : الریق ، یقال جَرِضَ بریقه  اب دهانش را به سبب غم و غصه به سختی فرو برد

یَجْرَضُ ، وهو أن یبتلع ریقه على هم وحزن بالجهد. الْجَرِیضُ : الغصة  

 

( حضض )
قوله : وَلا تُحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْکِینِ [ 89  / 18 ]  وتشویق نکردید یکدیگر را به اطعام مسکین ومعنی اهانت بخاطر اطعام نکردن یتیم

 ( حمض )

والْحُمُوضَةُ :طعم ترش

 ومنه  حَدِیثُ عَلِیٍّ علیه السلام « أَنَّهُ کَانَ یَأْکُلُ عَلَى الْحَضِیضِ وَیَنَامُ عَلَى الْحَضِیضِ ».

( حوض )

 فِی الْحَدِیثِ « أُمُّ إِسْمَاعِیلَ لَمَّا ظَهَرَ لَهَا مَاءُ زَمْزَمَ جَعَلَتْ تُحَوِّضُهُ » .

أی تجعل له حَوْضاً یجتمع فیه الماء.

 و « الْحِیَاضُ » بالکسر مثل أثواب وثیاب.

 ومنه الْحَدِیثُ « إِنْ لَمْ تَجِدْ مَوْضِعاً فَلَا تُجَاوِزِ الْحِیَاضَ عِنْدَ وَادِی مُحَسِّرٍ ».

والْحَوْضُ : الکوثر.

( خفض )

قوله تعالى : ( خافِضَةٌ رافِعَةٌ ) [ 56   3 ] أی تَخْفَضُ قوما إلى النار وترفع آخرین إلى الجنة. قوله :  (وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ ) [ 17   24 ] یعنی تواضع لهما ، أو من المقلوب أی جناح الرحمة من الذل.

الْخَفْضُ : الراحة والسکون  

 خَفْضِ من العیش أی فی سعة وراحة.در وسعت و راحتی

ومنه « عیش خَافِضٌ » و « عیش خَفِیضٌ » أی واسع  

 والِانْخِفَاضُ : الانحطاط.

( دحض )

 ودَحَضَتِ الْحِجَّةُ دَحْضاً ـ من باب نفع ـ : بطلت .

 ومکان دَحْضٌ : زلق.مکان لغزنده

( رضض )

رَضَضْتُ الشیء من باب قتل : کسرته. شکست آن را

( رفض )

والشیء مَرْفُوضٌ : أی متروک.

ومنه الْحَدِیثُ « ثُمَ ارْفَضَّتْ عَیْنَاهُ وَسَالَتْ دُمُوعُهُ » .

( رکض )

 ویقال ( ارْکُضْ بِرِجْلِکَ ) : أی ادفع برجلک، بالا ببر پایت را

 وَفِی حَدِیثِ الِاسْتِحَاضَةِ « إِنَّمَا هُوَ عِرْقٌ عَانِدٌ أَوْ رَکْضَةٌ مِنَ الشَّیْطَانِ »  دفع شیطان

قوله تعالى : ( شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ ) [ 2 /  185 ] فَرَمَضَانُ اسم للشهر ، قیل سمی بذلک لأن وضعه وافق الرَّمَضَ بالتحریک ، شدت تابش خورشید

۰ نظر ۲۵ بهمن ۹۴ ، ۱۰:۴۳
مدیریت حوزه
چهارشنبه, ۲۱ بهمن ۱۳۹۴، ۰۶:۳۶ ق.ظ

معجم شماره 26

خلاصه صفحه 200  تا 250 جلد پنجم مجمع البحرین

 

( صعق )

صَعِقَ : صَعَقاً : بیهوش شد و عقل از سرش پرید ، مُرد

صَعَق : صداى شدید ، مرگ

قوله تعالى ( فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَمَنْ فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللهُ ) [ 39 / 68 ] هو من باب تعب بمعنى مات ، والذین استثناهم الله من الصعق قیل هم الشهداء وهم الأحیاء المرزوقون.

قَوْلُهُ ( فَأَخَذَتْکُمُ الصَّاعِقَةُ ) [ 2 / 55 ] قِیلَ هِیَ نَارٌ وَقَعَتْ مِنَ السَّمَاءِ فَأَحْرَقَتْهُمْ.

وَقِیلَ صَیْحَةٌ جَاءَتْ مِنَ السَّمَاءِ.

والصَّاعِقَةُ کل عذاب مهلک.

قال الزمخشری « الصَّاعِقَةُ قصفة رعد ینقض معها شقة من نار ».

قوله یُصْعَقُونَ أی یموتون.

وجمع الصاعقة صواعق.

 

( ضیق )

ضاقَ : ضِیقاً و ضَیْقاً [ ضیق ]: تنگ شد

قوله تعالى ( وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ ) [ 11 / 12 ] هو من قولهم ضَاقَ صدره : حرج فهو ضَیِّقٌ وضَیْقٌ بالتخفیف مثل میت ومیت وهین وهین ولین ولین.

وجائز أن یکون مصدرا کقولک ضَاقَ الشیء یَضِیقُ ضَیْقاً وضِیقاً.

والضَّیْقُ أیضا بالفتح جمع الضَّیْقَةِ وهی الفقر وسوء الحال.

 

( طفق )

طَفِقَ یَطْفَقُ طَفَقاً

قوله تعالى ( وَطَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ) [ 7 / 22 ] أی جعلا یلصقان علیهما من ورق الجنة ، وهو ورق التین من قولهم طَفِقَ یفعل کذا یَطْفَقُ طَفَقاً أی جعل یفعل کذا.

وبعضهم یقول : طَفَقَ بالفتح طُفُوقاً.

 

( عنق )

عُنْق : ج أَعْناق ( ع ا ): گردن  ، « عُنُقُ کُلِّ شَی ءٍ »: آغاز هر چیزى

قوله تعالى ( فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِینَ ) [ 26 / 4 ] أی رؤساؤهم.

ویقال أَعْنَاقُهُمْ : جماعاتهم کما یقال یأتی عُنُقٌ من الناس أی جماعة.

والأَعْنَاقُ : الرقاب.

وجعل الإخبار عنهم لأن خضوعهم بخضوع الرقاب.

وَفِی الْحَدِیثِ « الْمُؤَذِّنُونَ أَطْوَلُ النَّاسِ أَعْنَاقاً یَوْمَ الْقِیَامَةِ » أی أکثر أعمالا.

ویقال له عُنُقٌ من الخیر أی قطعة.

والجمع أَعْنَاقٌ.

 

( غدق )

غَدَق : مص ، آب فراوان .

قوله تعالى ( وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقاً ) [ 72 / 16 ] الغَدَقُ بالتحریک : ماء الکثیر القطر.

یقال أَغْدَقَ المطر یُغْدِقُ إِغْدَاقاً فهو مُغْدِقٌ.

والمعنى : لو استقام الجن والإنس على طریقة الإیمان لأنعمنا علیهم ، ولوسعنا رزقهم.

وذکر الماء لأنه أصل المعاش وسعة الرزق.

وغَدِقَتِ العین من باب تعب : کثر ماؤها وغزر فهی غَدِقَةٌ.

واغْدَوْدَقَ المطر : کثر قطره.

والغَیْدَاقُ : الرجل الکریم.

 

( غسق )

غَسَقِ: تاریک وروشن , هوای گرگ و میش , هنگام غروب , تاریکى اوّل شب

غَسَقَ : غَسْقاً و غَسَقاً و غَسَقَاناً اللیلُ : تاریکى شب زیاد شد

قوله تعالى ( إِلى غَسَقِ اللَّیْلِ ) [ 17 / 78 ] هو بالتحریک : أول ظلمة اللیل.

وقد غَسَقَ اللیل یَغْسِقُ أی أظلم.

وغَسَقُ اللیل : ظلامه.

وقیل غَسَقُهُ : شدة ظلمته وذلک إنما یکون فی النصف منه.

ومثله ما صح عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام « وَغَسَقُ اللَّیْلِ انْتِصَافُهُ ».

قوله ( وَمِنْ شَرِّ غاسِقٍ إِذا وَقَبَ ) [ 113 / 3 ] الغَاسِقُ : الهاجم.

 

( فرزق )

فَرَزْدَقَة : واحد ( الفَرَزْدَق ) است . فَرَزْدَق : ج فَرَازِق و القیاس فَرَازِد : نان که در تنور افتد ، ریزه هاى نان ، تکه هاى خمیر 

الفَرَزْدَقُ : جمع فَرَزْدَقَةٍ وهی القطعة من العجین ـ قاله الجوهری.

وأصله بالفارسیة ( برازده ).

وبه سمی الفَرَزْدَقُ ، واسمه ( همام بن غالب بن صعصعة ) التمیمی.

 

( فسق )

فَسَقَ : فِسْقاً و فُسُوقاً : از راه حق و درستى منحرف شد ، کار ناپسندیده کرد .

قوله تعالى ( فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِی الْحَجِ ) [ 2 / 197 ] الفُسُوقُ الکذب کما جاءت به الروایة عنهم علیهم السلام.

وفَسَقَ فُسُوقاً من باب قعد : خرج عن الطاعة.

والاسم الفِسْقُ.

وفَسَقَ یَفْسِقُ بالکسر لغة فهو فَاسِقٌ قال تعالى ( إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا ) [ 49 / 6 ] ویقال أصل الفِسْقِ : خروج الشیء من الشیء على وجه الفساد.

ومنه قوله تعالى ( فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ ) [ 18 / 50 ] أی خرج.

( فَسَقُوا ) [ 32 / 20 ] أی خرجوا عن أمرنا عاصین لنا.

( وَلا فُسُوقَ ) أی لا خروج عن حدود الشرع بالسیئات وارتکاب المحرمات.

قوله ( ذلِکُمْ فِسْقٌ ) [ 5 / 4 ] یعنی حراما.

الفَسَقَةُ بالتحریک : جمع فَاسِقٍ.

والفِسِّیقُ بالتشدید : الدائم الفسق.

 

 ( لزق )

لَزِقَ : لُزُوقاً بهِ : به آن چسبید

« هو لِزْقِی او بِلِزْقِی » او نزد من است

لَزِقَ به الشیء کسمع لُزُوقاً والْتَزَقَ : لصق به.

والشیء اللَّزِقُ بکسر الزاء : الذی یلزم بالشیء ویلصق به.

وفلان بِلَزِقِی وبلصقی ولَزِیقٌ : أی بجنبی.

ولَزَّقْتُهُ تَلْزِیقاً : فعلته من غیر إحکام ولا إتقان.

ومنه المُلَزَّقُ : الذی لیس بمحکم.

 

( محق )

مَحَّقَ : تَمْحِیقاً [ محق ] الشی ءَ : آنرا نابود کرد و باطل نمود

مُحِق : [ حقّ ]: حقدار ، باحق .

أَمْحَقَ : إمْحَاقاً -[ محق ] المالُ : مال نابود شد

قوله تعالى ( یَمْحَقُ اللهُ الرِّبا ) [ 2 / 276 ] أی یذهبه یعنی فی الآخرة حیث ( یُرْبِی الصَّدَقاتِ ) أی یکثر بیمنها.

وَفِی الْحَدِیثَ « سُئِلَ الصادق علیه السلام عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى ( یَمْحَقُ اللهُ الرِّبا وَیُرْبِی الصَّدَقاتِ ) [ 2 / 276 ] وَقَدْ أَرَى مَنْ یَأْکُلُ الرِّبَا یَرْبُو مَالُهُ؟

قَالَ : وَأَیُ مَحْقٍ أَمْحَقُ مِنْ دِرْهَمِ رِبًا یَمْحَقُ الدِّینَ فَإِنْ تَابَ مِنْهُ ذَهَبَ مَالُهُ وَافْتَقَرَ ».

وَفِی الدُّعَاءِ « طَهِّرْ قَلْبِی مِنْ کُلِّ آفَةٍ تَمْحَقُ دِینِی » أی تهلکه وتفنیه.

یقال مَحَقَهُ مَحْقاً من باب نفع : نقصه وأذهب منه البرکة.

وقیل : المَحْقُ ذهاب الشیء کله حتى لا یرى له أثر.

ومَحَّقَهُ الله : أذهب برکته.

 

( مزق )

مَزَقَ :شکافت ، پاره کرد ، پاره پاره کرد ، متلاشی کرد ، جدا کرد ، قطعه قطعه کرد ، تکه تکه کرد ، متفرق کرد ، از هم گسست ( تکه تکه کرد )، گسیخته کرد

مَزَّقَ : تَمْزِیقاً [ مزق ] الثوبَ : جامه را پاره کرد .

قوله تعالى ( وَ مَزَّقْناهُمْ کُلَ مُمَزَّقٍ ) [ 34 / 19 ] أی فرقناهم فی کل وجه من البلاد.

و المُمَزَّقُ : مصدر کالتمزیق.

ومزق ملکه : أذهب أثره.

و مَزَقْتُ الثوب من باب ضرب شققته ومَزَّقْتُهُ بالتشدید مبالغة.

 

( ملق )

أَمْلَقَ : إمْلَاقاً [ ملق ]: فقیر شد ، تنگدست شد ، تهیدست شد ، ‌ ناتوان و عاجز ( از نظر مالی ) شد

تملق : ریشخند کردن , گول زدن

قوله تعالى : ( وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاقٍ ) [ 17 / 31 ] الإِمْلَاقُ الفقر یقال أَمْلَقَ إِمْلَاقاً : إذا افتقر واحتاج.

وَفِی الْحَدِیثِ « ذُو خِبٍّ وَمَلَقٍ » المَلَقُ محرکة : الود واللطف ، وأن یعطی فی اللسان ما لیس فی القلب.

و الفعل کفرح وقد یطلق المَلَقُ والتَّمَلُّقُ على التودد و التلطف و الخضوع التی یطابق فیها الجنان اللسان.

وَمِنْهُ « أَدْعُوکَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَتَمَلُّقاً ».

و تَمَلَّقَ إلیه تَمَلُّقاً وتَمْلَاقاً أی تودد إلیه وتلطف له.

 

( نعق )

نَعَقَ : نَعْقاً و نَعِیقاً و ثُعَاقاً و نَعَقَاناً الغرابُ : کلاغ آواز داد

قوله تعالى : ( مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا کَمَثَلِ الَّذِی یَنْعِقُ بِما لا یَسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَنِداءً ) [ 2 / 171 ] النَّعِیقُ صوت الراعی بغنمه.

یقال نَعَقَ الراعی بغنمه یَنْعِقُ بالکسر نَعِیقاً ونُعَاقاً أی صاح بها وزجرها.

والمعنى على ما قاله المفسر : مثلهم کمثل الذی یَنْعِقُ بالغنم فلا تدری ما یقول ، إلا أنها تنزجر بالصوت عما هی فیه.

والنَّعِیقُ : صوت الغراب.

ومنه الغراب النَّاعِقُ.

 

( وبق )

وَبَقَ : وَبْقاً : هلاک و نابود شد

قوله تعالى ( وَجَعَلْنا بَیْنَهُمْ مَوْبِقاً ) [ 18 / 52 ] أی مهلکا.

من وَبَقَ یَبِقُ وُبُوقاً : إذا هلک.

و یقال المَوْبِقُ : واد فی جهنم.

و المَوْبِقُ : مفعل کالموعد من وعد.

و ( یُوبِقْهُنَ ) أی یهلکن.

 

( وسق )

وَسْق : مص - ج اوْساق : شصت پیمانه است ، بار شتر
اتسَقَ : سازگار شد ، هماهنگ شد ، منسجم شد ، ردیف شد ، منظم شد ، مرتب شد ، مطابقت پیدا کرد ، تقارن پیدا کرد ، ‌ تناسب پیدا کرد ، انسجام پیدا کرد .

قوله تعالى ( وَاللَّیْلِ وَ ما وَسَقَ ) [ 84 / 17 ] أی جمع.

وذلک لأن اللیل إذا أظلم یضم کل شیء و یجلله فلا یمتنع منه شیء.

و الِاتِّسَاقُ : الانتظام.

و منه قوله تعالى ( وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ ) [ 84 / 18 ] أی اجتمع وامتلأ وصار بدرا ، وذلک فی اللیالی البیض.

وَ فِی الْحَدِیثِ « لَیْسَ فِی الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِیرِ حَتَّى یَبْلُغَ خَمْسَةَ أَوْسَاقٍ ».

و الْوَسْقُ : ستون صاعا.

الوَسْقُ کفلس ، والجمع وُسُوقٌ کفلوس.

وحکى بعضهم : الکسر لغة.

و جمعه أَوْسَاقٌ مثل حمل و أحمال.

۰ نظر ۲۱ بهمن ۹۴ ، ۰۶:۳۶
مدیریت حوزه
سه شنبه, ۲۰ بهمن ۱۳۹۴، ۰۷:۵۷ ق.ظ

معجم شماره 25

خلاصه صفحه 200تا 250 جلد سوم مجمع البحرین

 

( هذذ )

الهَذُّ ، هِذ : [ هذّ ]: بُرّان ، بُرّنده أی سرعة القطع

فِی الْحَدِیثِ « لَا تَهُذُّوا الْقُرْآنَ هَذَّ الشِّعْرِ وَلَا تَنْثُرُوهُ نَثْرَ الرَّمْلِ »

 

( أثر )

أَثَرِ القدم جای پای ، ‌ رد پا .

قوله تعالى : ( فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ ) [ 20 / 96 ] المعنى من أثر فرس الرسول

أَثَر : ج أَثَار و أُثُور : آنچه از آثار و نشانه ها که باقى مانده باشد ، تأثیر ادبى و نفوذ در انسان ؛ « لَا اثَرَ له »: بى اثر است 

 

( أخر )

آخر : دیگری , جدا , علیحده , شخص دیگر , غیر , نوع دیگر , متفاوت

قوله تعالى : ( وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَیِّئاً )

التَّأْخِیرِ نقیض التقدیم.

قوله : ( فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ )

 

( أزر )

آزَرَ :  یاری کرد ، کمک کرد ، همکاری کرد ، مساعدت کرد .

قوله تعالى : ( فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ ) [ 48 / 29 ] أی أعانه

آزَرَ : کان جد إبراهیم لأمه ، وقیل بل هو اسم أبی إبراهیم علیه السلام استدلالا بقوله تعالى ( قالَ إِبْراهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ )

 

( أسر )

أَسَرَ : أَسْراً و إسَارَةً هُ : با تسمه چرمى او را بست ، او را گرفت و اسیر کرد .

قوله : ( مِسْکِیناً وَیَتِیماً وَأَسِیراً )

 

( أشر )

أَشِر : ج أَشِرُون : شادمان و بى خیال .

قوله تعالى : ( سَیَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْکَذَّابُ الْأَشِرُ )

 

( أصر )

أصر :  رابطه ، پیوند ، رشته ، علقه ، مسؤولیت ، بار ( مسؤولیت ) گناه ، لغزش ، معصیت .

قوله تعالى ( وَلا تَحْمِلْ عَلَیْنا إِصْراً ) [ 2 / 286 ] أی ذنبا یشق علینا

 

( أمر )

أَمْر : ج أُمُور : چیز ، پیشامد

 ج أَوَامِر : طلب انجام کارى ، فرمان دادن

قوله تعالى : ( وَأْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ ) [ 65 / 6 ] أی لیأمر بعضکم بعضا بالمعروف

وأَمْرُ الله : القیامة

والأَمِیرُ : المنصوب للأمر

والتَّأْمِیرُ : تولیة الإمارة.

 

( بأر )

البِئْر : چاه

قوله تعالى : ( وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ )

 

( بتر )

أَبْتَرْ : م بَتْراء ، ج بُتْر : هر چیزى که بریده شده باشد ، دم بریده ، مار کوتاه و خطرناک ، آنکه فرزندى ندارد .

قوله تعالى : ( إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ ) ومعناه إن مبغضک هو المنقطع عن الخیر. وقیل الأَبْتَر الذی لا عقب له

 

( بذر )

بَذِر : مرد پُر گوى و بسیار سخن ، آنکه در مال خود اسراف و آنرا تباه مى کند

قوله تعالى : ( إِنَ الْمُبَذِّرِینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطِینِ ) هو من التَّبْذِیر فی النفقة والإسراف فیها وتفریقها فی غیر ما أحل الله تعالى

 

( برر )

بِر : طاعت و بندگى ، راستگوئى ، مصلحت ، عطا و بخشش ، مهربانى و محبت .

قوله تعالى : ( أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ )

قوله تعالى : ( لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا )

قوله : ( إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِیمُ ) [ 52 / 28 ] أی الصادق

الأَبْرَارُ : أولیاء الله المطیعون فی الدنیا ، ومنه قوله تعالى : ( وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ )

 

( بطر )

بَطِرَ : بَطَراً : بر اثر فراخى نعمت شگفت زده شد ، بر اثر فراخى نعمت آنرا در غیر راه خود صرف کرد و گمراه شد أی سوء احتمال الغنى والطغیان عند النعمة

قوله تعالى : ( بَطِرَتْ مَعِیشَتَها )

 

( بعثر )

بَعْثَرَ : بَعْثَرَةً هُ : آن را پراکنده ساخت ، آن را زیرو رو کرد ، پخش کرد ، متفرق کرد ، از هم پاشید

قوله تعالى : ( أَفَلا یَعْلَمُ إِذا بُعْثِرَ ما فِی الْقُبُورِ )

قوله : ( وَإِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ ) أی قلبت فأخرج ما فیها

 

( بور )

البَوَارِ : هلاک

قوله تعالى : ( کُنْتُمْ قَوْماً بُوراً ) [ 25 / 18 ] أی هلکى

وأَبَارَهُ اللهُ : أهلکه

 قوله : ( وَمَکْرُ أُولئِکَ هُوَ یَبُورُ ) [ 35 / 10 ] أی یبطل

 

( ثبر )

ثُبُور : نابودى ، بدبختى ، نابود کردن ، اندوه 

الثُّبُورُ : هلاک و خسران

قوله تعالى : ( دَعَوْا هُنالِکَ ثُبُوراً ) [ 25 / 13 ] أی صاحوا وا هلاکاه

( ثمر )

ثَمْرَة : واحد ( الثَّمَر ) است ، نسل یا فرزند که به میوه درخت تشبیه کنند

قوله تعالى : ( لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ )

عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام هِیَ ثَمَرَاتُ الْقُلُوبِ.

و « الثُّمُرُ » بضم الثاء : المال

 ثَمْرَةُ القَلب: مهر و محبت

 

( جأر )

جَأَرَ : جَأْراً و جُؤَاراً الى اللّه : به درگاه خدا با صداى بلند دُعا کرد ، به سوى خدا زارى کرد .

قوله تعالى : ( فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ ) [ 16 / 53 ] أی ترفعون أصواتکم إلیه بالدعاء

 

( جدر )

جِدَار : ج جُدْر و جُدُر : دیوار 

قوله تعالى : ( جِداراً یُرِیدُ أَنْ یَنْقَضَّ فَأَقامَهُ )

 

( جور )

جار : همسایه , نزدیک , مجاور , همسایه شدن با ، أی هو الذی یجاورک فی المسکن ویمیل ظل بیته إلى بیتک

قوله تعالى : ( وَالْجارِ ذِی الْقُرْبى وَالْجارِ الْجُنُبِ )

وَفِی الْحَدِیثِ « عَلَیْکُمْ بِحُسْنِ الْجِوَارِ وَحُسْنُ الْجِوَارِ یَعْمُرُ الدِّیَارَ ».

۰ نظر ۲۰ بهمن ۹۴ ، ۰۷:۵۷
مدیریت حوزه
دوشنبه, ۱۹ بهمن ۱۳۹۴، ۰۵:۴۱ ق.ظ

معجم شماره 24

خلاصه صفحه 200 تا 250 جلد دوم مجمع البحرین

 

(ثبت)

وثبت الشیء ثَبَاتاً وثُبُوتاً : دوام و استقرار یافت.

ثبَتَ: تحکیم کرد، اثبات کرد

- فی مکان: اقامت کرد

- على الأمر: بر آن کار مواظبت کرد 

ثَبَّتَ هُ : آن چیز را ثابت نگاهداشت

قوله : ( إِذا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا ) أی دوموا واستقروا ولا تفرقوا.

قوله : ( فَانْفِرُوا ثُباتٍ ) أی جماعات فی تفرقة ، واحدها « ثُبَةٌ »

قوله : ( وَتَثْبِیتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ ) أی طمأنینة.

قوله : ( یُثَبِّتُ اللهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ ) کأنه من الثَّبَاتِ فی الأمر ، أی الأخذ فیه من غیر عجلة.

ومِنْهُ « وَثَبِّتْنِی عَلَى الصِّرَاطِ ». أی لا تزل عنه قدمی.

 

(سبت)

سَبَتَ: به روز شنبه در آمد ، به کارهاى روز شنبه رسیدگى کرد ، به استراحت پرداخت

سَبْت: روز شنبه، روزگار ؛ ج أسْبُت و سُبُوت

سُبَاتُ: خواب، راحتی

قوله تعالى : ( وَجَعَلْنا نَوْمَکُمْ سُباتاً ) جعلنا نومکم راحة لأبدانکم

السَّبْتُ : قیام الیهود بأمر سَبْتِهَا.

قال تعالى : ( وَیَوْمَ لا یَسْبِتُونَ لا تَأْتِیهِمْ ) : لا یفعلون سَبْتَهُمْ ، أی یقیمون على الراحة وترک العمل

قوله : ( إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ ) أی وبال السَّبْتِ ، وهو المسخ على الذین اختلفوا فیه وأحلوا الصید فیه تارة وحرموه أخرى.

 

(شتت)

شَتَّ: پراکنده شد

شتات : پراکنده و متفرق، جمع آن: أشتات

قوله تعالى : ( فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى ) أی مختلف الألوان والطعوم.

قوله : ( إِنَّ سَعْیَکُمْ لَشَتَّى ) أی إن عملکم مختلف ، فإن سعی المؤمنین یخالف سعی الکافرین.

قوله : ( یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً ) أی متفرقین فی عمل صالح أو طالح وخیر أو شر

 

(فوت)

فَاتَ الأمرُ فَوْتاً وفَوَاتاً: آن کار از دست رفت ، موقع انجام آن کار گذشت. و مِنْهُ « فَاتَتِ الصَّلَاةُ ».

فَاتَنِی فلان بکذا : بر من در فلان کار پیشی گرفت

والْفَوْتُ : الْفَوَاتُ، از دست رفتن

تَفَاوَتَ الشیئانِ : آن دو چیز از هم جدا و متفاوت شدند.

قوله تعالى : ( ما تَرى فِی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ ) أی اضطراب واختلاف

وَفِی الْحَدِیثِ : « أَتَخَوَّفُ مِنَ الْفَوْتِ قُلْتُ : وَمَا الْفَوْتُ؟ قَالَ : الْمَوْتُ ».

موت الْفَوَاتِ : موت الفجأة (مرگ ناگهانی)

الْفَوْتُ : الْفَائِتُ ، ومِنْهُ « یَا جَامِعَ کُلِ فَوْتٍ » أی کل فَائِتٍ.

 

(مقت)

مَقَتَ : مَقْتا الرجُلَ : با او کینه فراوان دارد .

الْمَقْتُ البغض

قوله تعالى : ( کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللهِ ) أی أعظم بغضا عنده والْمَقْتُ البغض

قوله ( لَمَقْتُ اللهِ أَکْبَرُ مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ ) أی إذا تبین لکم سوء غب کفرکم.

ومثله قوله : ( کانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً ) أی ( کانَ فاحِشَةً ) عند الله ( وَمَقْتاً ) فی تسمیتکم.

وَفِی الْحَدِیثِ : « ثَلَاثٌ فِیهِنَ الْمَقْتُ مِنَ اللهِ تَعَالَى ».

 

(وقت)

وَقَتَ : وَقْتاً الأَمْرُ : براى انجام کار وقتى تعیین کرد .

وقت : وقت , زمان , فرصت , مجال , زمانه

وَقَّتَ : تَوْقِیتاً [ وقت ] الأَمْرَ : براى آن کار وقتى معین کرد

قوله تعالى : ( إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً ) الْمَوْقُوتُ : المحدود بِأَوْقَاتٍمعینة

قوله : ( وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ) ووُقِتَتْ مخففة ، وأُقِتَتْ لغة مثل وجوه وأجوه ، أی جمعت لِوَقْتٍوهی القیامة.

میقات: قرار قبلی، وعده گاه

قوله : ( إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کانَ مِیقاتاً ) الْمِیْقَاتُ هو الْوَقْتُ المحدود للفعل ، واستعیر للمکان ،

ومنه « مَوَاقِیتُ الحج » لمواضع الإحرام

 

(بثث)

بثَّ: پراکنده کرد

انْبَثَّ : پخش شد ، پراکنده شد

قوله : ( وَبَثَ فِیها مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ ) أی فرق فیها ونشر

قوله : ( هَباءً مُنْبَثًّا ) الْمُنْبَثُ : ما تَبُثُّهُ الخیل بسنابکها من الغبار ، والْمُبْثَثُ المفرق

قوله تعالى : ( کَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ ) ، ( وَزَرابِیُ مَبْثُوثَةٌ )  

قوله : ( إِنَّما أَشْکُوا بَثِّی وَحُزْنِی إِلَى اللهِ ) الْبَثُ : أشد الحزن الذی لا یصبر علیه صاحبه حتى یَبُثَّهُ أو یشکوه

۰ نظر ۱۹ بهمن ۹۴ ، ۰۵:۴۱
مدیریت حوزه
شنبه, ۱۷ بهمن ۱۳۹۴، ۰۷:۳۶ ق.ظ

معجم شماره 23

خلاصه صفحه 200 تا 250 جلد اول مجمع البحرین

 

( زجا )

زَجَا : زَجْواً [ زجو ] هُ : او را راند ، وی را به آرامى دور کرد 
 زَجْواً و زُجُوّاً و زَجَاءً الأَمْرُ : آن کار آسان شد

قوله تعالى : ( وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ ) [ 12 / 88 ] أی یسیرة قلیلة ، 

قوله تعالى : ( یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ ) [ 17 / 66 ] أی یسیر لکم الفلک ویجریه فی البحر.

 

( زکا )

زَکَّى : تَزْکِیةً : رشد کرد و افزون شد ، تشنه شد 
- هُ اللّهُ : خداوند آن را افزون کرد ، پاکیزه کرد ، نیکو کرد 

قوله تعالى : ( قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها ) [ 91 / 9 ] الضمیر للنفس ،و « التَّزْکِیَةُ » التطهیر من الأخلاق الذمیمة 

قوله تعالى : ( وَتُزَکِّیهِمْ بِها ) [ 9 / 103 ] أی تطهرهم بها.

قوله تعالى : ( أَقَتَلْتَ نَفْساً زَکِیَّةً ) [ 18 / 74 ] أی طاهرة لم تجن ما یوجب قتلها 

وقد تکرر ذکر « الزَّکَاةِ» فی الکتاب والسنة

وفی الشرع : صدقة مقدرة بأصل الشرع ابتداء ثبت فی المال أو فی الذمة للطهارة لهما ،فَزَکَاةُ المال طهر للمال وزَکَاةُ الفطرة طهر للأبدان.

 

( سجا )

سَجَا : سَجْواً و سُجُوّاً [ سجو ] اللیلُ : شب آرام شد ، پایدار شد 

قوله تعالى : ( وَاللَّیْلِ إِذا سَجى ) [ 93 / 2 ] أی إذا سکن واستوت ظلمته ، ومنه : بحر سَاجٍ.

وَ فِی الْحَدِیثِ : « إِذَا مَاتَ لِأَحَدِکُمْ مَیِّتٌ فَسَجُّوهُ» 

و « السَّجِیَّةُ » کعطیة

وَفِی وَصْفِهِ (ع) : « خُلُقُهُ سَجِیَّةٌ ».أی طبیعة من غیر تکلف.

 

( سعا )

تند رفتن. کوشش. راغب گوید: سعى مشى سریع است که به حد دویدن نیست و به طور استعاره به جدیّت در کار اطلاق مى‏شود خیر باشد یا شرّ. 

قوله تعالى : ( وَأَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى ) [ 53 / 39 ] أی إلا ما عمل.

قال الشیخ أبو علی (ره) : ( یَسْعى نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَبِأَیْمانِهِمْ ) لأنهم أوتوا صحائف أعمالهم من هاتین الجهتین .

و « سَعَى إلى الصلاة » ذهب إلیها على أی وجه کان.

 

(سلا)

بلدرچین. اقرب گوید: پرنده‏اى است سفید مثل پرنده سمانى مفرد آن سلوة است و در المنجمد سفید بودن را ننوشته و آن را با مرغ سمانى یکى دانسته است.

قوله تعالى : ( وَأَنْزَلْنا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى ) [ 2 / 57 ] قیل : هو طائر 

وفی المصباح « السَّلْوَى» طائر نحو الحمامة وهو أطول ساقا وعنقا ، قاله الأخفش .

وفی القاموس : « سَلَاهُ» کدعاه و رضیه ،سَلْواً وسُلْوَاناً وسُلِیّاً : نسیه.

وَفِی الْحَدِیثِ : « إِنَّ اللهَ تَعَالَى أَلْقَى عَلَى عِبَادِهِ السَّلْوَةَ بَعْدَ الْمُصِیبَةِ وَلَوْ لَا ذَلِکَ لَانْقَطَعَ النَّسْلُ ».

 

(سوا 

فاسد کرد ، خراب کرد ، ضایع کرد ، از بین برد ، تضییع کرد
قوله تعالى : ( ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذِینَ أَساؤُا السُّواى ) [ 30 / 10 ] أی عاقبة الذین أشرکوا النار 
قوله تعالى : ( لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ ) [ 12 / 24 ]السُّوءَ : خیانة صاحبة العزیز

و « السَّیِّئَةُ » الخصلة التی تسوء صاحبها عاقبتها.

قوله تعالى : ( ثُمَّ بَدَّلْنا مَکانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ ) [ 7 / 95 ] أی مکان الجدب الخصب. 

و( الصِّراطِ السَّوِیِ ) [ 20 / 135 ] الدین المستقیم.

و( سَواءِ الصِّراطِ ) [ 38 / 22 ] أی وسط الصراط ، ومثله ( سَواءَ السَّبِیلِ)و( سَواءِ الْجَحِیمِ)

وَفِی الدُّعَاءِ « و أَعُوذُ بِکَ مِنْ جَارِ سَوْءٍ وَإِنْسَانِ سَوْءٍ ».

 

( شجا )

شَجا ( شجو ): حزن ، غم ، اندوه ، غصه ، درد ، رنج ، اضطراب ، دغدغه ، عاطفه ، احساس

فِی حَدِیثِ عَلِیٍّ (ع) فِی أَمْرِ الْخِلَافَةِ : « فَصَبَرْتُ وَفِی الْعَیْنِ قَذًى وَفِی الْحَلْقِ شَجاً » 

والشَّجَى ما ینبت فی الحلق من عظم ونحوه فیغص به ، و هو على ما قیل کنایة عن النقمة و مرارة الصبر والتألم من الغبن.

 

( شطا )

شَطَأ : ج أَشْطَاء : برگ کشت ، شاخه ى تازه ى نخل 

قوله تعالى : ( کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ ) [ 48 / 29 ] المراد السنبل و فراخ الزرع 

قوله تعالى : ( شاطِئِ الْوادِ ) [ 28 / 30 ] أی شطه و جانبه.

 

( شفا )

شَفَا : [ شفو ]: بازمانده ى ماه نو قبل از غروب 

مثناى این واژه شَفَوانِ و جمع آن اشْفَاء است ، کناره و لبه ى هر چیزى .

قوله تعالى : ( عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ ) [ 9 / 109 ] هو بالقصر وفتح الشین وزان نوى : طرفه و جانبه 

ومثله قوله تعالى : ( کُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ ) [ 3 / 103 ] أی طرفها. 

وَفِی الْحَدِیثِ عَنْ عَلِیٍّ (ع) : « غابت الشمس إلا شَفىً» أی إلا قلیل من ضوئها

و « شَفَى الله المریض یَشْفِیهِ» من باب رمى « شفاء » 

۰ نظر ۱۷ بهمن ۹۴ ، ۰۷:۳۶
مدیریت حوزه
جمعه, ۱۶ بهمن ۱۳۹۴، ۰۹:۲۸ ق.ظ

معجم شماره 22

خلاصه صفحه150 تا 200 جلد ششم مجمع البحرین

  

 

( کتم )

معنی: پنهان کردن-

قوله تعالى ( یَکْتُمُ إِیمانَهُ ) [ 40 / 28 ] أی یستره یقال : کَتَمْتُ زیدا الحدیث.

وَفِی الْحَدِیثِ«کَانَ النبی صلى‌الله‌علیه‌وآلهوَعَلِیُّ بْنُ الحسین علیه‌السلاموَأَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ علیه‌السلامیَخْتَضِبُونَ بِالْکَتَمِ».

 

 ( کرم )

معنی:بخشش-سخاوت-شریف و بزرگوار

قوله تعالى ( إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ ) [ 56 / 77 ] أی حسن مرضی فی جنسه ، وقیل : کثیر النفع لاشتماله على أصول العلوم المهمة فی المعاش والمعاد.

والْکَرِیم : صفة لکل ما یرضى ویحمد

وَفِی الدُّعَاءِ«وَاجْعَلْ نَفْسِی أَوَّلَ کَرِیمَةٍ تنتزعها مِنْ کَرَائِمِی» أی أول کل کَرِیمٍ وعزیز أی إذا أردت أن تسترد منی بعض أعضائی ، فقبل أن تنتزع عقلی وبعض جوارحی التی علیها اعتماد بدنی وقوامه وزینته فانزع نفسی.

 

( کظم )

معنی:پنهان کردن-خاموش

قوله تعالى ( وَالْکاظِمِینَ الْغَیْظَ ) [ 3 / 134 ] أی الحابسین غیظهم المتجرعینه ، من کَظَمَ غیظه کَظْماً إذا تجرعه وحبسه ، وهو قادر على إمضائه.

وَفِی الْحَدِیثِ«مَنْ کَظَمَ غَیْظاً أَعْطَاهُ اللهُ أَجْرَ شَهِیدٍ».

وَفِی الْخَبَرِ«لَهُ التَّوْبَةُ مَا لَمْ یُؤْخَذُ بِکَظَمِهِ» أی عند خروج نفسه ، وانقطاع نفسه.

 

 ( کلم )

معنی:سخن گفتن-کلمه

قوله تعالى ( یُکَلِّمُ النَّاسَ فِی الْمَهْدِ وَکَهْلاً ) [ 3 / 46 ] أی یُکَلِّمُهُمْ صبیا فی المهد آیة ، ویُکَلِّمُهُمْ کهلا بالوحی والرسالة.

قوله ( وَجَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فِی عَقِبِهِ ) [ 43 / 28 ] یعنی إبراهیم علیه‌السلامجعل کَلِمَةَ التوحید التی تَکَلَّمَ بها کَلِمَةً باقیة فی ذریته ، فلا تزال فیهم من یوحد الله ، ویدعو إلى توحیده.

وَفِی الْحَدِیثِ فِی مَعْنَى کَلِمَةَ التَّقْوَى عَنْ النَّبِیِّ صلى‌الله‌علیه‌وآلهقَالَ « إِنَّ اللهَ عَهِدَ إِلَیَّ فِی عَلِیٍّ علیه‌السلامهْداً ، قُلْتُ یَا رَبِّ بَیِّنْهُ لِی ، قَالَ : اسْتَمِعْ! قُلْتُ سَمِعْتُ ، قَالَ : إِنَّ عَلِیّاًعلیه‌السلامآیَةُ الْهُدَى ، وَإِمَامُ أَوْلِیَائِی ، وَنُورُ مَنْ أَطَاعَنِی ، وَهُوَ الْکَلِمَةُ الَّتِی أَلْزَمْتُهَا الْمُتَّقِینَ ، مَنْ أَحَبَّنِی أَحَبَّهُ ، وَمَنْ أَطَاعَنِی أَطَاعَهُ ».

 

 ( لقم )

معنی: لقمه گرفتن

قوله تعالى ( وَإِذْ قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ ) [ 31 / 13 ] الآیة قال الجوهری : لُقْمَانُ صاحب النسور ، وتنسبه الشعراء إلى عاد ، وعن الشیخ أبی علی : الأظهر أن لُقْمَانَ لم یکن نبیا وکان حکیما ، وقیل کان نبیا ، وقیل خیر بین النبوة والحکمة ، فاختار الحکمة ، وکان ابن أخت أیوب أو ابن خالته ، قیل إنه عاش ألف سنة ،

وأدرک داودعلیه‌السلام، وأخذ منه العلم (1).

وَفِی الْحَدِیثِ « رَأَیْتُ دَایَةَ أَبِی الْحَسَنِ علیه‌السلامتُلْقِمُهُ الْأَرُزَّ » أی تطعمه.

 

 ( لمم )

معنی:گناهان صغیره

قوله تعالى ( الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ ) [ 53 / 32 ] قال ابن عرفة : اللَّمَمُ عند العرب أن یفعل الإنسان الشیء فی الحین لا یکون له عادة ویقال اللَّمَمُ هو ما یُلِمُ به العبد من ذنوب صغار ، بجهالة ثم یندم ویستغفر ویتوب فیغفر له.

وَفِی الْحَدِیثِ « اللَّمَمُ مَا بَیْنَ الْحَدَّیْنِ حَدِّ الدُّنْیَا وَحَدِّ الْآخِرَةِ » وفسر حد الدنیا بما فیه الحدود کالسرقة والزنا والقذف ، وحد الآخرة بما فیه العذاب کالقتل ، وعقوق الوالدین ، وأکل الربا ، فأراد أن اللَّمَمَ : ما لم یوجب علیه حدا ولا عذابا.

 

 ( لوم )

معنی:سرزنش- عیب جویی-مقصر دانستن

قوله تعالى : ( وَلا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ ) [ 75 / 3 ] قیل : النفس الأمارة التی رذائلها ثابتة ، فإن لم تکن ثابتة بل تکون مائلة إلى الشر تارة وإلى الخیر أخرى وتندم على الشر وتَلُومُ علیه فهی اللَّوَّامَةُ ، یقال ما من نفس برة ولا فاجرة إلا وهی تَلُومُ نفسها یوم القیامة ، إن کانت عملت خیرا ، هلا ازدادت منه ، وإن کانت عملت شرا ، لم عملته.

وَفِی حَدِیثِ عَلِیٍّ علیه‌السلام« قَدْ خُلِّیتُمْ وَالطَّرِیقَ فَالنَّجَاةُ لِلْمُقْتَحِمِ » أَیْ الدَّاخِلِ « وَالْهَلَکَةُ لِلْمُتَلَوِّمِ » أی المنتظر المتمکث.

واللَّامَات من حروف الزیادة ، وهی على أقسام :

« منها » ـلَامُ الابتداء نحو قوله تعالى ( لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً ) [ 59 / 13 ].

ولَامُ جواب لو نحو قوله تعالى ( لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا ) [ 48 / 25 ].

ولَامُ جواب لولا نحو ( لَوْ لا دَفْعُ اللهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ ) [ 2 / 251 ]. و

لام جواب القسم نحو قوله تعالى : ( تَاللهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللهُ عَلَیْنا ) [ 12 / 91 ].

  

( نعم )

معنی: رفاه-نعمت و روزی-بلی

قوله تعالى ( نِعِمَّا یَعِظُکُمْ بِهِ ) [ 4 / 57 ] أی نِعْمَ شیئا یعظکم به ، فتکون ما نکرة منصوبة (3) موصوفة ب ( یَعِظُکُمْ ). أو نِعْمَ الشیء الذی یعظکم به ، فتکون مرفوعة (4) موصولة ، والمخصوص بالمدح محذوف أی نِعْمَ ما یعظکم به ذاک ، وهو المأمور به ، من أداء الأمانات ، والحکم بالعدل.

قوله ( وَمَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللهِ ) [ 2 / 211 ] أی الدین والإسلام.

قَالَ الصَّادِقُ علیه‌السلام: « نَحْنُ وَاللهِ نِعْمَةُ اللهِ الَّتِی أَنْعَمَ بِهَا عَلَى عِبَادِهِ ، وَبِنَا فَازَ مَنْ فَازَ ».

 

 ( هلم )

معنی:دعوت به چیزی (بیا)

قوله تعالى ( وَالْقائِلِینَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَ إِلَیْنا ) [ 33 / 18 ] هَلُمَ یا رجل بفتح المیم بمعنى تعال.

الْحَدِیثُ « هَلُمَ إِلَى الْحَجِّ ، فَلَوْ نَادَى هَلُمُّوا إِلَى الْحَجِّ ، لَمْ یَحُجَّ یَوْمَئِذٍ إِلَّا مَنْ کَانَ إِنْسِیّاً مَخْلُوقاً ».

 

 ( همم )

معنی:همت- مصمم بودن بر انجام کار

قوله تعالى ( إِذْ هَمَ قَوْمٌ أَنْ یَبْسُطُوا ) [ 5 / 11 ] الآیة الْهَمُ بالأمر : حدیث النفس بفعله ، یقال : هَمَ بالأمر یَهُمُ هَمّاً ، وجمعه هُمُومٌ.

وَفِی دُعَاءٍ آخَرَ « أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْهَمِ وَالْغَمِّ وَالْحَزَنِ » قیل : الفرق بین الثلاثة هو أن الْهَمَ قبل نزول الأمر ویطرد النوم ، والغم بعد نزول الأمر ویجلب النوم.

 

 ( هیم )

معنی: تشنه-شتر تشنه

قوله تعالى ( فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِیمِ ) [ 56 / 55 ] قیل هی الإبل العطاش ، ویقال الرمل ، حکایة عن الأخفش.

وَفِی الْحَدِیثِ ، وَقَدْ سُئِلَعلیه‌السلامعَنِ الرَّجُلِ یَشْرَبُ بِنَفَسٍ وَاحِدَةٍ ، « قَالَ یُکْرَهُ ذَلِکَ ، وَذَلِکَ شُرْبُ الْهِیمِ. قِیلَ : وَمَا الْهِیمُ؟ قَالَ : الْإِبِلُ ».

 

 ( اذن )

معنی:شنوایی- گوش

قوله تعالى الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ [5 / 45 ] هی بسکون الذال وضمها : معروفة.

قوله ( وَیَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ ) [ 9 / 62 ] أی یسمع ما یجب استماعه ، ویقبل ما یجب قبوله

قوله ( وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِ ) [ 22 / 27 ] أی ناد فیهم ، والخطاب لإبراهیم علیه‌السلام، والنداء فی الحج « أن یقول حجوا وعلیکم بالحج ».

وَفِی الْحَدِیثِ « أَنَّ اللهَ خَلَقَ الْخَلْقَ فَعَلِمَ مَا هُمْ صَائِرُونَ إِلَیْهِ وَأَمَرَهُمْ وَنَهَاهُمْ فَلَا یَکُونُونَ آخِذِینَ وَلَا تَارِکِینَ إِلَّا بِإِذْنٍ ».

۰ نظر ۱۶ بهمن ۹۴ ، ۰۹:۲۸
مدیریت حوزه
چهارشنبه, ۱۴ بهمن ۱۳۹۴، ۰۴:۴۵ ب.ظ

معجم شماره 21

خلاصه صفحه150 تا 200 جلد چهارم مجمع البحرین

 

( حوش )

قوله تعالى : ( حاشَ لِلَّهِ ) [ 12 / 31 ] قال المفسر معناه معاذ الله.

حَاشَاهُ من الصوم : نزهه. وفلان لا یَتَحَاشَى : أی لا یکترث بما یفعله ولا یخاف وباله وعقوبته

حُشْتُ الإبل : جمعتها.جمع کردم شتران را

وحَاشِیَةُ کل شیء : طرفه وجانبه

َفِی حَدِیثِ النَّبِیِّ صلى الله علیه وآله لِبَعْضِ نِسَائِهِ « مُرِی نِسَاءَ الْمُؤْمِنَاتِ أَنْ یَسْتَنْجِینَ بِالْمَاءِ وَیُبَالِغْنَ فَإِنَّهُ مَطْهَرَةٌ لِلْحَوَاشِی وَمَذْهَبَةٌ لِلْبَوَاسِیرِ

فِی حَدِیثِ الزَّکَاةِ « خُذْ مِنْ حَوَاشِی أَمْوَالِهِمْ »

 

( خدش )

خَدَشَهُ یَخْدَشُهُ خَدْشاً من باب ضرب /خراشید آن را(خراش در پوست)

ومنه حَدِیثُ الْقُرْآنِ « فِیهِ کُلُّ شَیْءٍ حَتَّى أَرْشُ الْخَدْشِ »

 

( خفش )

أَخْفَشُ /کسی که در شب بینا ودر روز کور است

الْخَفَشُ علة ، وهو الذی یبصر الشیء باللیل ولا یبصره بالنهار ویبصره فی یوم غیم ولا یبصره فی یوم صاحٍ

 

( خمش )

خَمَشَ وجهَه یَخْمِشُهُ ویَخْمُشُهُ بالضم والکسر :/خراش وارد کرد در صورتش یا لطمه زد ویا ضربه زد

الْخُمُوشُ : الخدوش. خَمْشاً جرحت ظاهر البشرة

َفِی الْخَبَرِ سُئِلَ الْحَسَنُ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى : ( وَجَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ ) فَقَالَ : هَذَا الْخِمَاشُ أَرَادَ الْجِرَاحَاتِ الَّتِی لَا قِصَاصَ فِیهَا

( دهش )

دَهِشَ الرجل بالکسر یَدْهَشُ دَهَشاً من باب تعب ، متحیر و مبهوت شد.

( رعش )

أخذته الرَّعْشَةُ. وارْتَعَشَ : أی ارتعد، او را رعشه ای گرفت و لرزید.

 

( ریش )

قوله تعالى : ( وَرِیشاً وَلِباسُ التَّقْوى ) [ 7 / 26 ] الآیة. الرِّیشُ والرِّیَاشُ واحد ،/اسباب و اثاث و لباس فاخر وگران بها-فراوانی نعمت و سرسبزی

وَفِی الْحَدِیثِ « لَا تَسْجُدْ عَلَى شَیْءٍ مِنَ الرِّیَاشِ

  

( طرش )

الطَرَشُ : أهون الصمم: کر شد

 

( عرش )

عرش: ساخت، عرش البَیْتَ : خانه را بنا کرد 

قوله تعالى : ( وَکانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ ) [ 11 / 7 ] أی ما کان خلق تحته إلا الماء قبل خلق السماوات و الأرض و ارتفاعه فوقها

و عَنْهُ علیه السلام « حَمَلَةُ الْعَرْشِ وَالْعَرْشُ العلِمُ ثَمَانِیَةٌ أَرْبَعَةٌ مِنَّا وَأَرْبَعَةُ مِمَّا شَاءَ اللهُ

والْعَرِیشُ : خیمة من خشب و ثمام

وَفِی الْحَدِیثِ « کَانَ یَقْطَعُ التَّلْبِیَةَ إِذَا نَظَرَ إِلَى عُرُشِ مَکَّةَ : أی إلى بیوتها ، وکان ذلک قبل معاویة.

 

( عطش )

عطش: تشنگی، تشنه شد

الْعُطَاشُ بالضم : شدة العطش ، وقد یکون داء یصیب الإنسان یشرب الماء فلا یروى. والْعَطَشُ : خلاف الری. 

فِی الْحَدِیثِ « الرَّجُلُ یُصِیبُهُ الْعُطَاشُ حَتَّى یَخَافَ عَلَى نَفْسِهِ؟ قَالَ : یَشْرَبُ ».

الْعُطَاشُ بالضم : شدة العطش : شدت تشنگی

 

( عیش )

عاش: زندگی کرد

قوله تعالى : ( وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً ) [ 78 / 11 ] أی وقت مَعَاشٍ

( مَعِیشَةً ضَنْکاً ) [ 20 / 124 ] قال کثیر من المفسرین : إن المراد بِالْمَعِیشَةٍ الضنک عذاب القبر بقرینة ذکر القیامة بعدها.

فِی الْحَدِیثِ « لَا خَیْرَ فِی الْعَیْشِ إِلَّا لِرَجُلَیْنِ رَجُلٍ یَزْدَادُ کُلَّ یَوْمٍ خَیْراً وَرَجُلٍ یَتَدَارَکُ مَنِیَّتَهُ بِالتَّوْبَةِ»

الْعَیْشُ : زندگی و حیات-غذا –طعام- نان

َفِی الدُّعَاءِ « أَسْأَلُکَ بَرْدَ الْعَیْشِ بَعْدَ الْمَوْتِ »

( غبش )

فِی الْخَبَرِ « إِنَّهُ صَلَّى الْفَجْرَ بِغَبَشٍ ».: تقدم یافت نماز فجر هنگام طلوع

و أَغْبَشَ اللیل :روشنایی اول صبح با تاریکی آخر شب بهم آمیخت،گرگ و میش شد

 

( غشش )

الْمَغْشُوشُ : الغیر الخالص

َفِی حَدِیثِ الْقُرْآنِ « وَاغْتَشُّوا فِیهِ أَهْوَاءَکُمْ

َفِی الْخَبَرِ « مَنْ غَشَّنَا فَلَیْسَ مِنَّا ».کسی که نیرنگ کرد بر ما از ما نیست (نه اخلاقش مثل ما است و نه سنتش)

( فحش )

فَحُشَ : فَحْشاً و فَحَاشَةً الأَمرُ : آن کار بد شد 

إِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ ) [ 7 / 31 ] الْفَوَاحِشُ :کارهای زشت و قبیح آشکار

قوله : ( وَیَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشاءِ ) [ 2 / 268 ] الْفَحْشَاءُ : الْفَاحِشَةُ وکل مستقبح من الفعل والقول

الْفَاحِشُ ذو الفحش فی کلامه وفعاله

الْفُحْشُ والْفَاحِشَةُ والْفَوَاحِشُ فی الحدیث ، وهو کلما یشتد قبحه من الذنوب والمعاصی

ومثله « إِنْ کَانَ الِالْتِفَاتُ فَاحِشاً فِی الصَّلَاةِ » أی کثیرا.

( فرش )

قوله تعالى : ( جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً ) [ 2 / 22 ] أی ذللها لکم للاستقرار علیها ،گسترانیده

وَفِی الْحَدِیثِ « لَا تَفْتَرِشْ ذِرَاعَیْکَ » : نگستر ساعدت را بر زمین. ( منظور هنگام سجده است).

 

( نبش )

ونَبَشْتُ الشر : أفشیته.: آشکار کردم شر را.

( نشش )

والنَّشِیشُ : صوت الماء وغیره إذا غلى

والنَّشُ من کل شیء، نصف هر چیزی

 

( نعش )

نَعَشَ : نَعْشاً هُ اللّهُ : خداوند او را بلند مرتبه کرد ، او را از نابودى رهائى داد ، او را پس از فقر و تنگدستى به رفاه و ثروت رسانید 

تکرر فی الحدیث ذکر النَّعْشُ ، و هو سریر المیت إذا کان علیه. و میت مَنْعُوشٌ : محمول على النَّعْشِ.

وَفِی الدُّعَاءِ « أَسْأَلُکَ نِعْمَةً تَنْعَشُنِی بِهَا وَ عِیَالِی».

من قولهم نَعَشَهُ الله یَنْعَشُهُ نَعْشاً :خدا او را بلند کرد

 یقال نَفَشَتِ الغنم والإبل: چریدن گوسفند و شتر در شب بدون چوپان.

 

( نقش )

الْمُنَاقَشَةُ هی الاستقصاء فی الأمر و الحساب

نَقَشْتُ الشیء نَقْشاً : آن چیز را نقش و نگار و رنگ آمیزی کردم

( وحش )

وَحَشَ : وَحْشاً بثوبهِ أو بسلاحِه : جامه یا سلاح خود را افکند و گریخت.

والْوَحْشَةُ بین الناس : الانقطاع و بعد القلوب عن المودات

وَفِی الْحَدِیثِ « قُلُوبُ الرِّجَالِ وَحْشِیَّةٌ »: یعنی عدم انس

 

( هشش )

یقال هَشَ الرجل هَشّاً :تبسم کرد، خوشحال و شادمان شد

الْمُؤْمِنِ هَشَّاشٌ بَشَّاشٌ

( هوش )

هَوِشَ : هَوَشاً [ هوش ]: سرگردان شد 

إِیَّاکُمْ وَ هَوْشَاتِ الْأَسْوَاقِ »: أی فتنتها و هیجانها.

وَفِی خَبَرِ الْإِسْرَاءِ « فَإِذَا بَشَرٌ یَهُوشُونَ »

أی یدخل بعضهم فی بعض ، من الْهَوْشِ ، و هو الاختلاط.

 

( خلص )

خَلَصَ : خُلُوصاً و خَلَاصاً : آن چیز پاک و خالص شد.

َفِی الْحَدِیثِ « ( قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ ) هِیَ سُورَةُ الْإِخْلَاصِ

َفِی الْحَدِیثِ « إِنِّی لَا أَخْلُصُ إِلَى الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ مِنْ ازْدِحَامِ النَّاسِ »

وخَلَاصاً : سلم و نجا، نجات یافتن.

و خَلَصَ الماء من الکدر : صفا، از کدر بودن در آمدن

َفِی حَدِیثِ عَلِیٍّ علیه السلام « أَنَّهُ قَضَى فِی حُکُومَةٍ بِالْإِخْلَاصِ»

 

( خوص )

الْخُوصُ وَرَق النخل

۰ نظر ۱۴ بهمن ۹۴ ، ۱۶:۴۵
مدیریت حوزه
سه شنبه, ۱۳ بهمن ۱۳۹۴، ۰۳:۵۳ ب.ظ

معجم شماره 20

خلاصه صفحه150 تا 200 جلد پنجم مجمع البحرین

 

( حملق )

حَمْلَقَ به معنی چشمهاى خود را باز کرد و تیز نگریست

فِی الْحَدِیثِ « فَمَسَحَ بِإِصْبَعِهِ الدُّمُوعَ مِنْ حَمَالِیقِ عَیْنَیْهِ ».

الحَمَالِیقُ جمع حِمْلَاق العین بالکسر والضم وکعصفور : باطن أجفانها الذی یسوده الکحل أو ما غطته الأجفان من بیاض المقلة.

و حَمْلَقَ الرجل : فتح عینیه ونظر نظرا شدیدا.

 

 ( حنق )

الحَنَق: به معنی سختى خشم ج حُنُق : خشمناک

فِی الْحَدِیثِ « وَازْدَادُوا حَنَقاً ».

الحَنَقُ بالتحریک : الغیظ ، والجمع حِنَاق کجبل وجبال.

وحَنِقَ علیه بالکسر أی اغتاظ فهو حَنَقٌ وحَانِقٌ.

وأَحْنَقَهُ غیره فهو مُحْنِقٌ.

 

 ( حیق )

حَاقَ بِهِ ،حیق بِهِ : اطراف او را احاطه کرد

 قوله تعالى ( وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِءُون ) [ 11 / 8 ] أی أحاط بهم وحل.

یقال : حَاقَ بهم العذاب حَیْقاً : إذا نزل.

و الحَیْقُ : نزول البلاء

قال تعالى ( وَلا یَحِیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ ) [ 35 / 43 ] أی لا یحیط وینزل إلا بأهله.

 

( خفق )

خَفَقَ اللیلُ : به معنی بیشتر شب گذشت ، خَفَقَ الطّائِرُ : پرنده پرید

خَفِق :به معنی اسب کمر باریک، ج خِفَاق

فِی الْحَدِیثِ « یَخْرُجُ الدَّجَّالُ فِی خَفْقَةٍ مِنْ الدِّینِ وَإِدْبَارٍ مِنْ الْعِلْمِ ». أی ضعف من الدین وقلة أهله من خَفَقَ اللیلُ : إذا ذهب أکثره ، أو من خَفَقَ إذا نعس.

وقیل من الخُفُوقِ وهو الاضطراب.

وَفِی حَدِیثِ إِمَامِ الْجَمَاعَةِ « أَسْمَعُ خَفْقَ نِعَالِهِ ». بفتح المعجمة وسکون الفاء أی أصواتها.

والخَفْقُ : صوت النعل.

وقولهم : وردت خُفُوق النجم أی وقت خفوق الثریا تجعله ظرفا وهو مصدر.

وخَفَقَتِ الریحُ : إذا سمع دوی جریه.

وخَفَقَ الطائرُ : إذا طار ، وخَفَقَانُهُ : اضطراب جناحیه.

 

 ( خنق )

خَنَقَ یَخْنُقُ  به معنی گلوى او را بست و فشار داد تا خفه شد

مِخْنَقَة : ج مَخَانِق و مَخَانِیق [ خنق ]: طناب دار ، گردن بند .

خَنِق : مترادف ( الْمَخْنُوق ) است بمعناى خفه شده .

قوله تعالى ( وَالْمُنْخَنِقَةُ ) [ 5 / 3 ] هی التی تَخْنُقُ فتموت ، ولا تدرک ذکاتها.

وَفِی الْحَدِیثِ « الْمُنْخَنِقَةُ هِیَ الَّتِی انْخَنَقَتْ بِأَخْنَاقِهَا حَتَّى تَمُوتَ ».

و الخَنِقُ بکسر النون : مصدر قولک خَنَقَ یَخْنُقُ ومنه الخُنَاقُ والخُنَاقُ کغُرَاب : داء یمنع منه نفوذ النفس إلى الریة والقلب.

و المِخْنَقَةُ بکسر المیم : القلادة ، وسمیت بذلک لأنها تطیف بالعنق وهو موضع الخَنْقِ.

 

( دهق )

دِهَاق : من الکؤُوس : جامهاى پُر .

دَهَقَ : دَهْقاً الکأْسَ : جام را پر کرد

قوله تعالى ( وَکَأْساً دِهاقاً ) [ 78 / 34 ] أی مترعة ملآنة من أَدْهَقْتُ الکأسَ ملأتها.

ویقال أیضا کأس دِهَاقٌ أی ممتلئة.

وقیل زائدة وهو من الدَّهْقِ : الامتلاء.

والدَّهَاقِین الذین یرکبون البراذین من هذا الباب.

 

( ذوق )

ذوق : قوه تشخیص , فراست , استعداد , خصیصه, درک , احساس , مزه , طعم , لذت  

الذَّوْق السَّلِیم: ذوق خوش ، خوب درک کردن امور .

قوله تعالى ( ذُقْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ ) [ 44 / 49 ] و ( ذُوقُوا ) [ 3 / 181 ] و ( فَأَذاقَهُمُ اللهُ ) [ 39 / 26 ] وفَذاقَتْ [ 65 / 9 ].

وهی فی الجمیع : کلمة تبکیت کأنه بمعنى اعرف وأیقن.

وذُقْتُ الشیءَ أَذُوقُهُ ذَوْقاً : تطعمت فیه.

ومنه حَدِیثُ الصَّائِمِ « یَذُوقَ الْمَرَقَ » أی یتطعم فیه.

والذَّوْقُ : قوة إدراکیة لها اختصاص بإدراک لطائف الکلام ووجوه محاسنه الخفیة.

وَمِنْ صِفَاتِهِ علیه السلام « یَدْخُلُونَ عَلَیْهِ رُوَّاداً لَا یَفْتُرُونَ إِلَّا عَنْ ذَوْقِ » أی إلا عن علوم یذوقون عن حلاوتها ما یذاق من الطعام المشهی.

 

( رتق )

رَتَقَ : رَتْقاً الثوبَ : آن جامه را دوخت . این واژه ضد ( فَتَق ) است
رَتَقَ والفَتْقَ : آن چیز را اصلاح کرد

قوله تعالى ( أَوَلَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما ) [ 21 / 30 ] الرتق : ضد الفتق وهو الالتیام.

وَفِی الدُّعَاءِ « وَارْتُقْ فَتْقَنَا ».

وهو على الاستعارة.

والرَّتَقُ بالتحریک : هو أن یکون الفرج ملتحما لیس فیه للذکر مدخل.

ورَتِقَتِ المرأةُ رَتَقاً من باب تَعِبَ فهی رَتْقَاءُ : إذا انسد مدخل الذکر من فرجها فلا یستطاع جماعها.

وعن ابن القوطیة : رَتَقَتِ الجاریةُ والناقةُ من باب قَتَلَ : سددت فرجها فَارْتَتَقَ أی التأم.

 

( رحق )

رَحِیق:مترادف( الرُّحَاق )است،گونه اى عطر ؛« مِسْکٌ رَحِیقٌ »:مشک خالص ؛« حَسَبٌ رَحِیقٌ »:نژادى پاک وخالص.

قوله تعالى ( یُسْقَوْنَ مِنْ رَحِیقٍ مَخْتُومٍ ) [ 83 / 25 ] الرَّحِیقُ : الخالص من الشراب.

وعن الخلیل : أفضل الخمر وأجودها.

والمختوم أی یختم أوانیه بمسک.

یدل علیه قوله تعالى ( خِتامُهُ مِسْکٌ ) [ 83 / 26 ] أی آخر ما یجدون منه رائحة المسک

 

( رشق )

الرَّشْقُ :جمع آن أرْشاق : اسم است از ( رَشَقَ النَّبل ): تیر انداز .

رَشَق : کمان پرتوان که با شتاب تیر اندازد ، تیراندازى پیاپى در یک زمان

الرَّشْقُ بالفتح فالسکون : الرمی.

ورَشَقَهُ یَرْشُقُهُ من باب قتل رَشْقاً : إذا رماه بالسهام.

والرِّشْقُ بالکسر : عدد الرمی الذی یتفقان علیه.

 

( رفق )

مَرَافِق : [ رفق ]: «مرافِقُ الدار»: منافع خانه از قبیل سر چشمه آب و یا چاه و مانند آنها ؛ «المرافِقُ العامة»: منافع عمومى ؛ « مرافِقُ البلاد »: آنچه که مورد انتفاع مردم یک کشور است .

مُرَافِق : [ رفق ]: مرادف ( الرّفیق ) و بمعناى دوست است .

رُفَاقَة : ج رِفَاق و رِفَق و رُفَق و أَرْفَاق : یاران همسفر .

قوله تعالى ( وَیُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً ) [ 18 / 16 ] هو ما یرتفق به أی ینتفع.

ومن قرأ بفتحها جعله اسما ، مثل مسجد قال الجوهری : ویجوز مَرْفَقاً أی رفقا مثل مطلع ومطلع.

ولم یقرأ به قوله ( وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً ) [ 18 / 31 ] أی متکئا على المرفق ، والاتکاء : الاعتماد.

والْمَرْفِقُ بفتح المیم وکسر الفاء  وبالعکس لغتان : ما ارتفقت به وانتفعت.

ومنه مَرْفِقُ الإنسان ، وهو موصل الذراع فی العضد.

وأما مِرْفَقُ الدار کالمطبخ والکنیف ونحوه فبکسر المیم وفتح الفاء لا غیر ، على التشبیه بالآلة ، والجمع الْمَرَافِقُ.

وإنما جمع المرفق فی قوله تعالى ( وَأَیْدِیَکُمْ إِلَى الْمَرافِقِ ) [ 5 / 7 ] لأن العرب إذا قابلت جمعا بجمع حملت کل مفرد من هذا على کل مفرد من هذا.

ومنه قوله تعالى ( وَأَیْدِیَکُمْ إِلَى الْمَرافِقِ ) [ 5 / 7 ] أی لیغسل کل واحد کل ید إلى مرفقها لأن لکل ید مرفقا واحدا.

ومنه قوله تعالى ( وَأَرْجُلَکُمْ إِلَى الْکَعْبَیْنِ ) [ 5 / 7 ]

وَفِی الْحَدِیثِ « إِذَا کَانَ الرِّفْقُ خُرْقاً کَانَ الْخُرْقُ رِفْقاً ».

والخرق إذا استعمل فی غیر موضعه کان رفقا.

 

( رقق )

الرَّقُ: ج رُقُوق [ رقّ ]:به معنی نرم و ضد( الغَلِیظ ) است، پوست نازکى که بر روى آن نویسند

قوله تعالى فِی رِقٍ مَنْشُورٍ [ 52 / 3 ] الرِّقُ المنشور : الصحائف التی تخرج یوم القیامة إلى بنی آدم.

والرَّقُ بالفتح : الجلد الرقیق الذی یکتب به ، والکسر لغة.

وقرأ بها بعضهم فی قوله ( فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ ) [ 52 / 3 ]. والرِّقُ بالکسر من الملک وهو العبودیة ، وهو مصدر رق الشخص من باب ضرب.

ومنه الدُّعَاءُ « سَجَدْتُ لَکَ تَعَبُّداً وَرِقّاً ».

والرَّقِیقُ یطلق على الذکر والأنثى ، والجمع أَرِقَّاءُ مثل شحیح وأشحاء.

وقد یطلق على الجمع أیضا فیقال لیس فی الرَّقِیقِ صدقة أی فی عبید الخدمة.

والرَّقِیقُ : خلاف الثخن والغلیظ.

ومنه الثیاب الرِّقَاقُ ، وخبز رُقَاقٌ بالضم أی رقیق ، الواحدة رُقَاقَةٌ.

وَفِی الْحَدِیثِ « مَنْ رَقَ وَجْهُهُ رَقَ عِلْمُهُ ».

والرَّقُ بالفتح : ذکر السلاحف ، والجمع رُقُوقٌ کفلس وفلوس.

والرِّقَّةُ بالکسر : ضد القوة والشدة.

ومنه الْحَدِیثُ « أَتَتْهُمُ الْأَزْدُ أَرَقُّهَا قُلُوباً ».

أی ألین وأقبل للموعظة.

والرِّقَّةُ بمعنى الرحمة من رَقَ لهم : رحمهم.

ومنه الْحَدِیثُ « إِنَّ أَصْحَابَ أَبِی أَتَوْهُ فَسَأَلُوهُ عَمَّا یَأْخُذُهُ السُّلْطَانُ فَرَقَ لَهُمْ ».

ویقال تَرَقَّقْتُ له : إذا رق له قلبک.

 

( رمق )

رَمَق : ج أَرْمَاق : بقیه ى زندگى ؛ « على آخر رَمَقٍ »: تا آخرین رمق یا نفس قبل از مرگ

رَمِق : « عیشٌ رَمِقٌ »: زندگى سخت و تنگ .

فِی الْحَدِیثِ « لِکُلِّ ذِی رَمَقٍ قُوَّةٌ ».

الرَّمَقُ بفتحتین : بقیة الروح.

وقد یطلق على القوة.

وَمِنْهُ « یَأْکُلُ الْمُضْطَرُّ مِنَ الْمَیْتَةِ مَا یَسُدُّ بِهِ الرَّمَقَ ».أی یمسک به قوته ویحفظها.

وعیش رَمِقٌ بکسر المیم : یمسک الرمق.

ورَمَقَهُ بعینه رَمْقاً من باب قتل : أطال النظر إلیه.

والْمُرَامِقُ : الذی لم یبق فی قلبه من مودتک إلا قلیل.

 

( رنق )

رَنَقَ : رَنْقاً و رُنُوقاً الماءُ : آب تیره شد، مترادف ( رَنَقَ ) است

فِی حَدِیثِ الدُّنْیَا « عَیْشُهَا رَنِقٌ » أی کدر.

ورَنَّقَ القوم بالمکان : أقاموا به.

ورَوْنَقُ السیف : ماؤه وحسنه.

ومنه رَوْنَقُ الضحى وغیره ـ قاله الجوهری وغیره.

 

 ( رهق )

رَهِقَ : رَهَقاً : ستم کرد و به کارهاى زشت پرداخت ، دروغ گفت ، نادان و احمق شد ، سبک شد ، شتاب کرد
رَهِقَ السفَرُ : مسافرت نزدیک شد و زمان آن رسید .

رَهَق : مصدر ، گناه و تهمت ، وادار کردن شخص بر آنچه که طاقت نداشته باشد ، سبک مغزى ، نادانی .

قوله تعالى ( فَزادُوهُمْ رَهَقاً ) [ 72 / 6 ] أی ذلة وضعفا.

وقیل سفها.وقیل طغیانا.وقیل إثما.وقیل ما یرهقه ویغشاه من المکروه.

قوله ( فَلا یَخافُ بَخْساً وَلا رَهَقاً ) [ 72 / 13 ] أی ظلما.

قوله ( وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ) [ 10 / 27 ] أی تغشاهم.

ومثله تَرْهَقُ وجوههم النار (1) قوله ( سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً ) [ 74 / 17 ] أی سأغشیه مشقة من العذاب ، والصعود : العقبة الشاقة.

والْإِرْهَاقُ : أن یحمل الإنسان ما لا یطیق.

  

( زهق )

زَهَقَ  :به معنی زائل شد ، زوال پیدا کرد ، محو شد ، از بین رفت ، تلف شد ، ضایع شد

قوله تعالى ( وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ کافِرُونَ ) [ 9 / 56 ] أی تبطل وتهلک.

وزُهُوقُ النفس : بطلانها.

قوله ( وَزَهَقَ الْباطِلُ ) [ 17 / 81 ] أی زال وبطل.

ومنه حَدِیثُ وَصْفِ الْأَئِمَّةِ « الْمُقَصِّرُ فِی حَقِّکُمْ زَاهِقٌ » (1). أی هالک ، من قولهم زَهِقَتْ نفسه بالکسر والفتح : خرجت روحه.

وأَزْهَقْتُ الإناء : ملأته.

و زَهَقَ الشیء : تلف.

 

( سحق )

سَحَقَ : سَحَقاً هُ :به معنی آن را سخت و با شدت سرکوب کرد ، نابود کرد  ، قلع و قمع کرد

قوله تعالى ( فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِیرِ ) [ 67 / 11 ] أی بعدا.

یقال سَحُقَ المکان فهو سَحِیقٌ مثل بعد فهو بعید وزنا ومعنى.

وَفِی الْحَدِیثِ « مَنْ یَبِیعُ عَصِیرَ الْعِنَبِ مِمَّنْ یَجْعَلُهُ حَرَاماً فَأَبْعَدَهُ اللهُ وَأَسْحَقَهُ » أی أبعده أیضا فهو عطف تفسیر.

وَفِیهِ « أَهْلُ السَّحْقِ أَصْحَابُ الرَّسِّ ».

وإِسْحَاقُ : ولد إبراهیم علیه السلام.

قال الجوهری وإِسْحَاقُ : اسم رجل ، فإن أردت به الاسم الأعجمی لم تصرفه فی المعرفة.

والسَّحُوقُ من النخل : الطویل ، والجمع سُحُقٌ.

 

( سردق )

سَرْدَق ج سُرادِق  : سَرْدَقَةً البیتَ : در خانه سراپرده ساخت و نصب کرد .

قوله ( إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِینَ ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها ) [ 18 / 29 ] السُّرَادِقُ بالضم : کل ما أحاط بشیء من حائط أو مضرب أو خباء.

وقیل السُّرَادِق : ما یحیط بالخیمة وله باب یدخل منه إلى الخیمة.

وقیل هو ما یمد فوق البیت ، شبه سبحانه وتعالى ما یحیط بهم من النار من جوانبهم بالسرادق الذی یدار حول الفسطاط.

وفیه « سُرَادِقُ الجلال وسُرَادِقُ العظمة » ونحو ذلک ، والجمیع على الاستعارة.

 

( شهق )

شَهَقَ : شَهِیقاً و تَشْهَاقاً الحمارُ : خر بانگ زد یا عرعر کرد

شَهَقَ الرجُلُ : آن مرد نفس بلند کشید

قوله تعالى ( سَمِعُوا لَها شَهِیقاً ) [ 67 / 7 ] شَهِیقُ الحمار : آخر صوته ، والزفیر أوله شبه حسیسها المفضع بشهیق الحمار الذی هو کذلک.

وشَهَقَ الرجل من بابی نفع وضرب : ردد نفسه مع سماع صوته من حلقه.

والشَّهْقَةُ کالصیحة یقال شَهَقَ فلان شَهْقَةً فمات.

ومنه « فَشَهَقَ ثلاث شَهَقَاتٍ ».

وشَهِقَ یَشْهَقُ بفتحتین شُهُوقاً : ارتفع.

والشَّاهِقُ : الجبل المرتفع ، والجمع شَوَاهِقُ.

وفلان ذو شَاهِقٍ : إذا کان یشتد غضبه.

۰ نظر ۱۳ بهمن ۹۴ ، ۱۵:۵۳
مدیریت حوزه
دوشنبه, ۱۲ بهمن ۱۳۹۴، ۱۲:۱۰ ب.ظ

معجم شماره 19

خلاصه صفحه 150تا 200 جلد سوم مجمع البحرین

 

 ( ندد )

نِدٌّ : ج أَنْدَاد ، همسان و همانند (هو المثل والنظیر)

قوله تعالى : ( وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً ) أی أمثالا ونظراء واحدهم

ومنه الدُّعَاءُ « وَکَفَرْتُ بِکُلِ نِدٍّ یُدْعَى مِنْ دُونِ اللهِ ».

 

( نضد )

نَضِیدٌ : یعنی نضد بعضه على بعض

مَتاعٌ نَضِیدٌ:  متاع روى هم انباشته و مرتب

قوله تعالى : ( لَها طَلْعٌ نَضِیدٌ )

قوله تعالى : ( وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ ) أی نضد بالحمل من أسفله إلى أعلاه

( وأد )

المَوْؤُدَة: دفن کردن دختران درحالیکه زنده هستند

قوله تعالى : ( وَإِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ )

 

( وتد )

وَتَد : ج أَوْتاد ،  اوْتادُ البلادِ: بزرگان و رئیسان شهرها ؛

« أوتادُ الأرض »: کوههاى روى زمین

قوله تعالى : ( وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتادِ )

 

( ودد )

الوَدُودُ : من أسمائه تعالى

قوله تعالى : ( وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ )

فالله تعالى مَوْدُودٌ أی محبوب فی قلوب أولیائه

قوله : ( سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا )

 

( وفد )

وَفْداً : اعزام کرد، أی رکبانا

قوله تعالى : ( یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً )

وَفِی الدُّعَاءِ « أَنَا عَبْدُکَ الْوَافِدُ عَلَیْکَ »

وجمع الوَفْد أَوْفَاد ووُفُود ، والاسم الوِفَاد والأَوْفَاد. والوَفَادَة

 

( وقد )

وَقُود : مواد سوختى ، أی الحطب

قوله تعالى : ( وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ )

قوله : ( اسْتَوْقَدَ ناراً )

( ولد )

وَلِید : ج وِلْدَة و وِلْدان : نوزاد ، کودک ، برده 

قوله تعالى : ( یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ )

قوله : ( أَلَمْ نُرَبِّکَ فِینا وَلِیداً ) أی طفلا

 

( هجد )

تَهَجُد : [ هجد ]: مص نماز شب

التَّهَجُّدُ قیل معناه أی تیقظ بالقرآن

قوله تعالى : ( وَمِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ )

وَفِی الْحَدِیثِ « النَّائِمُ فِی مَکَّةَ کَالْمُتَهَجِّدِ فِی الْبُلْدَانِ ».

 

( حوذ )

اسْتَحْوَذَ:  پیروز شد، سیطره یافت

اسْتِحْوَاذاً علیهِ : بر او چیره و مستولى شد 

قوله تعالى : ( اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ ) أی غلب علیهم

 

( زمرذ )

« الزُّمُرُّذُ » بالضمات وتشدید الراء : الزبرجد

 

( شذذ )

شَاذ : ج شُذَّاذ و شَوَاذّ : آنچه که مخالف با اصول باشد ، منفرد ، تنها 

فِی الْحَدِیثِ « الشَّاذُّ عَنْکَ یَا عَلِیُّ فِی النَّارِ »

 

( نفذ )

 نافذ : نفوذکننده ، رسوخ کننده

قوله تعالى : ( یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ )

والمَنْفِذُ : موضع نفوذ الشیء

۱ نظر ۱۲ بهمن ۹۴ ، ۱۲:۱۰
مدیریت حوزه
يكشنبه, ۱۱ بهمن ۱۳۹۴، ۱۲:۲۲ ب.ظ

معجم شماره 18

خلاصه صفحه 150 تا 200 جلد دوم مجمع البحرین

 

(صحب)

صَحِبَ بمعنی با او دوستی و معاشرت کرد

الصَّاحِبُ للشیء : الملازم له (وکذا الصُّحْبَةُ للشیء هی الملازمة له إنسانا کان أو حیوانا أو مکانا أو زمانا ، و الأصل أن یکون فی البدن وهو الأکثر ، و یکون بالهمة و العنایة.)

قوله تعالى : ( أَلَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحابِ الْفِیلِ )

و منه الْحَدِیثُ : « یُقَالُ لِصَاحِبِ الْقُرْآنِ : اقْرَأْ وَارْقَ ». ویکون الملازمة تارة بالحفظ و تارة بالتلاوة و تارة بالتدبر له وتارة بالعمل به.

قوله : ( مِنَّا یُصْحَبُونَ ) أی یجاورون ، لأن المجیر صاحب لجاره.

و « الصَّاحِبَةُ » تأنیث الصَّاحِبُ ، وهی الزوجة. قال تعالى : ( مَا اتَّخَذَ صاحِبَةً وَلا وَلَداً )

وَفِی الدُّعَاءِ « اللهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِی السَّفَرِ » أراد بمصاحبة الله إیاه بالعنایة والحفظ

وجمع الصَّاحِبِ : صَحْبٌ، صُحْبَةٌ، صِحَابٌ، صُحْبَانٌ، الْأَصْحَابُ و الصَّحَابَةُ.

 

(صوب)

صابَ المطرُ : باران بارید و فرود آمد 
- هُ الْمَطَرُ : باران بر او بارید 
- الشَّی ءُ : آن چیز از بالا فرو افتاد

قوله : ( أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّماءِ ) الصَّیِّبُ فیعل من صَابَ یَصُوبُ : إذا نزل من السماء ووقع ، ویقال للسحاب أیضا صَیِّبٌ. وسحاب صَیِّبٌ : ذو الصَّوْبِ.

الصَّوْبُ: نزول المطر

أصاب: برخورد کرد، دچار کرد. قوله تعالى : ( وَما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ )

المُصِیبَةُ والْمُصَابَةُ والْمَصُوبَةُ : الأمر المکروه الذی یحل بالإنسان ، وجمعها مَصَائِبُ.

قوله : ( رُخاءً حَیْثُ أَصابَ ) أی حیث أراد ، یقال أَصَابَ الله بک خیرا : أی أراد الله بک خیرا.

الصَّوَابُ : ضد الخطأ ، قوله: ( إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً ) أی لم یقل خطأ.

 

(عقب)

عَقَبَة: راه سر بالا و سخت کوهستان. قوله ( فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ ) أی لم یَقْتَحِمْهَا ولم یجاوزها

( وَلا یَخافُ عُقْباها ) أَیْ وَلَا یَخَافُ اللهُ مِنْ أَحَدٍ تَبِعَةً فِی إِهْلَاکِهِمْ

قوله : ( وَلَمْ یُعَقِّبْ ) أی لم یعطف ولم ینتظر

قوله : ( لا مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ ) أی إذا حکم حکما فأمضاه لا یَتَعَقَّبُهُ أحد بتغیر ولا نقص

قوله : ( وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا ) یقال لکل من لم یظفر بما یرید : قد رد على عَقِبَیْهِ.

الْعُقَابُ : الطائر المعروف

 

(غیب)

غابَ : حاضر نشد 
- عَن بِلادِهِ : سفر کرد 
- عَنْ صَوَابه : سر در گُم شد یا اشتباه کرد 
- الشَّى ءُ عَنْ فُلان : آن چیز از فلانى پوشیده شد 
- تِ الشَّمْسُ : خورشید غروب کرد و از چشم پنهان شد 
- غَیْباً و غَیْبَةً و غِیَاباً و غُیوباً و مَغیبا عَنهُ : از او دور شد و فاصله گرفت 
- غِیَاباً و غَیَاباً و غِیبَةً و غِیَابَةً و غُیُوبَةً الشَّی ءُ فِى الشَّی ءِ : در آن چیز پنهان شد 
- غَیبَةً هُ : از او بدگوئى و سخن چینى کرد

قوله تعالى : ( وَأَلْقُوهُ فِی غَیابَتِ الْجُبِ ) أی فی قعره ، سمی به لِغَیْبُوبَتِهِعن أعین الناظرین وکل شیء غَیَّبَ عنک شیئا فهو غَیَابَةٌ.

قوله : ( حافِظاتٌ لِلْغَیْبِ ) أی لِغَیْبِ أزواجهن ، أی حافظات لما یکون بینهن وبین أزواجهن فی الخلوات من الأسرار

قوله : ( یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ ) یعنی یؤمنون بالله تعالى لأنه لا یرى

قوله : ( عَلَّامُ الْغُیُوبِ ) هو جمع غَیْبٍ ، وهو ما غَابَ عنک.

قوله : ( وَلا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً ) هو أن یتکلم خلف إنسان مستور بما یغمه لو سمعه ، فإن کان صدقا سمی غِیبَةً وإن کان کذبا سمی بهتانا

والغائب : خلاف الحاضر ، والجمع غُیَّبٌ وغُیَّابٌ

 

(قلب)

بمعنی : دگرگون کردن ، وارونه کردن ، متحول کردن

قوله تعالى : ( إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْرى لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ ) أی عقل

قوله : ( تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلادِ ) أی تصرفهم فیها للتجارة

قوله : ( أَیَ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ ) أی أی منصرف ینصرفون

قوله : ( وَإِلَیْهِ تُقْلَبُونَ ) أی ترجعون.

قوله : ( وَقَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ ) أی یبغون لک الغوائل.

قوله : ( تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ ) أی تضطرب من الهول والفزع وتشخص

قوله : ( قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّماءِ ) أی تردد وجهک وتصرف نظرک تطلعا للوحی.

قوله : ( وَإِنَّا إِلى رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ ) أی راجعون إلیه

والْمُنْقَلَبُ مصدر بمعنى الِانْقِلَابِ ، أی الِانْقِلَابُ من السفر وقَوْلُهُ : « فِی مُنْقَلَبِیوَمَثْوَایَ » أی رجوعی وإقامتی أو حرکتی وسکونی.

 

(کتب)

قوله : ( کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ ) أی فرض علیکم.

قوله : ( کَتَبَ اللهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِی ) أی قضى الله.

قوله : ( کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ وَهُوَ کُرْهٌ لَکُمْ ) بمعنى وجب و فرض.

قوله : ( إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتابِ اللهِ ) أی فی اللوح المحفوظ أو القرآن.

قوله : ( لَوْ لا کِتابٌ مِنَ اللهِ سَبَقَ ) أی حکم من الله سبق

قوله تعالى : ( إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً ) الْکِتَابُ مصدر ، والمصدر قد یراد به المفعول أی الْمَکْتُوبُ ، وهو یرادف الفرض

و منه مکتب، کتابة، کتیبة

 

(نصب)

بمعنی برقرار کردن، منصوب کردن، برگزیدن

قوله ( وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ ) حجر کانوا یَنْصِبُونَهُ فی الجاهلیة و یتخذونه صنما فیعبدونه ،  و الجمع « الْأَنْصَابُ »

قوله : (وَإِلَى الْجِبالِ کَیْفَ نُصِبَتْ )

قوله : ( أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ ) أی ببلاء وشر

النَّصِیبُ : الحظ من الشیء

قوله : ( وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِیباً )
۰ نظر ۱۱ بهمن ۹۴ ، ۱۲:۲۲
مدیریت حوزه
شنبه, ۱۰ بهمن ۱۳۹۴، ۱۲:۲۶ ب.ظ

معجم شماره 17

خلاصه صفحه 150 تا 200 جلد اول مجمع البحرین
 
 
( ذرا )
ذرو: پراکندن، پاشیدن، [کهف:45] یعنى خشک و شکسته شد بادها آنرا پراکنده می کند. 

قوله تعالى : ( تَذْرُوهُ الرِّیاحُ ) [ 18 / 45 ] أی تطیره وتفرقه ، من قولهم : « ذَرَتِ الریحُ الترابَتَذْرُوهُ» فرقته ،و « ذَرَأَکُمْ» خلقکم .

قوله تعالى : ( وَالذَّارِیاتِ ذَرْواً ) [ 51 / 1 ] وهی الریاح تَذْرُو الشیء.
قوله تعالى : ( ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ ) [ 17 / 3 ] و « الذّرِّیَّةُ»  اسم یجمع نسل الإنسان من ذکر وأنثى .
و منه : الْمِذْرَى، الذَّرَى، الذُّرْوَةُ

 

( ذکا )

ذکاة و تذکیه هر دو به معنى ذبح حیوان است در اقرب الموارد آمده «ذکّى الذبیحه: ذبحها» . در قرآن فقط یک بار آن هم در ذبح حیوان بکار رفته [مائده:3].

قوله تعالى : ( إِلَّا ما ذَکَّیْتُمْ ) [ 5 / 3 ] أی إلا ما أدرکتم ذبحه على التمام 

یعنى نیم خورده درنده بر شما حرام است مگر آن چه پیش از مردنش آن را ذبح کنید و آن در صورتى که قبل از مردن از درنده گرفته و ذبح شرعى کنند که حلال است.

و « التَّذْکِیَةُ » الذبح والنحر ، والاسم « الذَّکَاةُ » ، والمذبوح« ذَکِیٌ».

 

( ربا )

رَبا : ازدیاد پیدا کرد ، زیاد شد ، افزایش یافت ، رشد کرد ، نمو پیدا کرد

قوله تعالى :( اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ)[ 22 / 5 ] أی انتفخت ،

قوله تعالى : ( هِیَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ ) [ 16 / 92 ] أی أکثر عددا.

ومنه سمی « الرِّبَا» أی إذا کان بینکم وبین أمة عقد أو حلف نقضتم ذلک وجعلتم مکانهم أمة هی أکثر عددا .

قوله تعالى : ( وَما آتَیْتُمْ مِنْ رِباً لِیَرْبُوَا ) [ 30 / 39 ] أی من أعطى یبتغی أفضل من ذلک فلا أجر له عند الله فیه.

و فی الخبر: « الْفِرْدَوْسُ رَبْوَةُ الْجَنَّةِ ».أی أرفعها. 

 

( رخا )

رَخَا : رَخَاءً [ رخو ] العیشُ : زندگى فراخ و خوش شد .

وفِی الْحَدِیثِ : « اذْکُرِ اللهَ فِی الرَّخَاءِ یَذْکُرْکَ فِی الشِّدَّةِ ».

وفِیهِ : « الْمُؤْمِنُ شَکُورٌ عِنْدَ الرَّخَاءِ ».وأراد بالرخاء سعة العیش ولینه ویقابله الشدة ، 

قوله تعالى : ( رُخاءً حَیْثُ أَصابَ ) [ 38 / 36 ]الرُّخَاءُ ـ بالضم ـ : الریح اللینة 

و منه : تَرَاخٍ، رَخِیَ، رِخْو، أَرْخَى، رِخْوَةٌ .

 

( ردا )

ردء: یارى و کمک. مصدر و اسم هر دو آمده است (اقرب) راغب مى‏گوید: ردء آنست که براى یارى در پى دیگرى باشد

قوله تعالى : ( رِدْءاً یُصَدِّقُنِی ) [ 28 / 34 ] أی معینا ، یقال : « رَدَأْتُهُ على عدوه » أی أعنته علیه.

معنى آیه چنین است: برادرم هارون در سخن گفتن از من فصیح‏تر است او را با من یار و کمک بفرست تا مرا تصدیق کند. این کلمه در قرآن فقط یکبار آمده است.

وَفِی الْحَدِیثِ : « الْکِبْرِیَاءُ رِدَائِی وَالْعَظَمَةُ إِزَارِی ».والمعنى على ما نقل عن بعض العارفین : أنهما صفتان لله اختص بهما 

و « الرِّدَاءُ » ـبالکسر ـ : ما یستر أعالی البدن فقط ، والجمع « أَرْدِیَةٌ» مثل سلاح وأسلحة ،

وَفِی الدُّعَاءِ : « أَعُوذُ بِکَ مِنْ الْهَوَى الْمُرْدِی».أی المهلک. 

 

( رسا )

رَسَا : رَسْواً و رُسُوّاً [ رسو ]: آن چیز ثابت و راسخ شد 

- عَنْهُ حَدِیثاً : حدیثى از وى نقل کرد 

قوله تعالى : ( یَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ أَیَّانَ مُرْساها)[ 7 / 187 ] أی مثبتها 

وَفِی حَدِیثِ أَهْلِ الْبَیْتِ (ع) : « بِکُمْ تَسْتَقِلُّ جِبَالُ الْأَرْضِ عَنْ مَرَاسِیهَا ».أی عن ما یمسکها.

و « رَسَوْتُ بین القوم » أصلحت.

 

( رعا )

رَاعی : ج رُعَاة و رُعْیَان و رُعَاء و رِعَاء [ رعی ]: فا آنکه رهبرى یا ولایت امر قومی را عهده دار باشد .

قوله تعالى : ( حَتَّى یُصْدِرَ الرِّعاءُ ) [ 28 / 23 ] بالکسر والمد جمع راع الغنم من الرعی وهی حفظ العین .

وَفِی الْحَدِیثِ : « رُوَاةُ الْکِتَابِ کَثِیرٌ وَ رُعَاتُهُ قَلِیلٌ » .هو من« الرِّعَایَةِ » وهی الْمُرَاعَاةُ و الملاحظة. 

 

( رقا )

قوله تعالى : ( وَقِیلَ مَنْ راقٍ ) [ 75 / 27 ] أی صاحب رقیة .

قوله تعالى : ( فَلْیَرْتَقُوا فِی الْأَسْبابِ ) [ 38 / 10 ] أی فی معارج السماء وطرقها التی یتوصل بها إلى العرش و یدبر بها أمر العالم. 

و منه : المَرْقَاةُ، رَقَّى، رُقَیَّةُ، الرُّقُوءُ ، المُرْتَقَى .

 

( رها )

رَهَا : رَهْواً [ رهو ]: نرمى و رفاقت کرد ، آهسته راه رفت 

قوله تعالى : ( وَاتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً ) [ 44 / 24 ] أی ساکنا کهیئته .

و منه قوله تعالى : ( وَاتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً ) قال : و « الرَّهْو» السیر السهل ، و « الرَّهْوَةُ » المکان المرتفع والمنخفض أیضا یجتمع فیه الماء ، والجمع « رَهَوَاتٌ» بالتحریک.

۰ نظر ۱۰ بهمن ۹۴ ، ۱۲:۲۶
مدیریت حوزه
جمعه, ۹ بهمن ۱۳۹۴، ۱۲:۰۴ ب.ظ

معجم شماره 16

خلاصه صفحه 100 تا 150 جلد چهارم مجمع البحرین

 

 

( فردس )

 الْفَرْدَسَةِ : فراخی – گشادگی

قوله تعالى : ( الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیها خالِدُونَ ) [ 23 / 11 ] الْفِرْدَوْسُ هی البستان الذی فیه الکرم والأشجار، والجمع فَرَادِیسُ.

و یُقَالُ الْفِرْدَوْسُ أَوْسَطُ الْجَنَّةِ وَأَعْلَاهَا .

قیل هی مشتق من الْفَرْدَسَةِ.

 

( فرس )

الْفِرَاسَةُ /دقت و تیز هوشی و رسیدن به باطن هر چیز

فِی الْحَدِیثِ « اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ یَنْظُرُ بِنُورِ اللهِ » 

 

( فلس )

أَفْلَسَ:بی چیز شد

مُفْلِسٌ ، والجمع مَفَالِیسُ. و حقیقته الانتقال من حالة الیسر إلى حالة العسر.

و منه: أَفْلُسٍ، فُلُوسٍ، تَفْلِیساً

( قبس )

والْقَبَسُ النار: شعله اتش که از قسمت عمده اتش گرفته شده

قوله تعالى : بِشِهابِ قَبَسٍ [ 27 / 7 ] أی بشعلة نار فی رأس عود 

و منه: و الْقِبَاسُ، و الْمِقْبَاسُ، الْمَقْبُوسَةُ، قَبَساً، قَبَسْتُ 

 

( قدس )

الْقُدْسِ وهو الطهارة

قوله تعالى : ( وَأَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ ) [ 2 / 87 ] 

و الأرض الْمُقَدَّسَةُ : أی المطهرة بیت الْمَقْدِسِ لأنها کانت قرار الأنبیاء و مسکن المؤمنین.

وَفِی الْحَدِیثِ « مَا مِنْ أَرْضٍ فِیهَا اسْمُ مُحَمَّدٍ إِلَّا تَقَدَّسَتْ ».

والتَّقْدِیسُ : التطهیر. والْقُدْسُ : الطهر ، اسم مصدر 

و « الْقَادِسِیَّةُ » قریة قریبة من الکوفة إذا خرجت منها أشرفت على النجف ، مرّ بها إبراهیم علیه السلام و دعا لها بِالْقُدْسِ وأن تکون محلة الحاج. 

 

( قرطس )

قرطاس: صفحه ایکه بر آن بنویسند

قوله تعالى : ( مَنْ أَنْزَلَ الْکِتابَ الَّذِی جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِیسَ تُبْدُونَها ) [ 6 / 91 ] وهی جمع قرطاس  : الکاغذ یکتب به 

 

( قوس )

الْقَوْسُ : کمان

الْقَوْسُ معروف ، یذکر ویؤنث ، والجمع أَقْوَاسٌ وقِیَاسٌ مثل أثواب وثیاب وقِسِیُ بکسر القاف. 

 والْقَوْسُ أیضا : برج فی السماء. 

( قیس )

فِی الْحَدِیثِ « أَوَّلُ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ ».: ابلیس اول کسی که تکبر کرد.

 قوْساً [ قوس ] الشّی ءَ على غیرهِ و بِه : چیزى را با چیز دیگرى مقایسه نمود .

( کأس )

قوله تعالى : ( یَتَنازَعُونَ فِیها کَأْساً ) الْکَأْسُ: جام – ظرف

الْکَأْسُ إناء بما فیه من الشراب ، وهی مؤنثة. 

قال تعالى : ( وَکَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ ) [ 56 / 17 ] 

وقیل هو اسم لهما على الانفراد والاجتماع ، والجمع کُئُوسٌ .

 

( کربس )

الْکَرَابِیسُ جمع کِرْبَاسٍ : پارچه خشن و زبر-ظرف شراب هم گفته میشود

فِی الْحَدِیثِ « اعْتَمَّ بِعِمَامَةٍ مِنْ کَرَابِیسَ ».

( کنس )

والْکُنَاسَةُ بالضم: زباله –محل زباله

وکَنَسْتُ البیت:خانه را جارو کردم

قوله تعالى : ( الْجَوارِ الْکُنَّسِ ) [ 81 / 16 ] هی بالضم والتشدید

و الجمع کَنَائِسُ مثل کریمة وکرائم. 

 

( کیس )

الْکَیِّسُ : العاقل

فِی الْحَدِیثِ « الْکَیِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وَعَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ ».

الْکَیِّسُ : العاقل ، قیل هو من الْکَیْسِ کفلس العقل والفطنة وجودة القریحة .

والْکَیْسُ فی الأمور : الذی یجری مجرى الرفق فیها.

والْکَیْسُ : ضد العجز ، ومنه الْخَبَرُ « کُلُّ شَیْءٍ بِقَدَرٍ حَتَّى الْعَجْزُ وَالْکَیْسُ » یعنی النشاط.

( لبس )

اللَّبْسُ : شبه در کار

قوله تعالى : ( الَّذِینَ آمَنُوا وَلَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ ) أی لم یخلطوه بظلم 

وَ فِی الْحَدِیثِ « الْعَالِمُ بِزَمَانِهِ لَا تَدْخُلُ عَلَیْهِ اللَّوَابِسُ » أی لا تدخل علیه الشُّبَهُ. 

قوله : ( هُنَ لِباسٌ لَکُمْ ) [ 2 / 187 ] أی مسکن لکم ، أو من الْمُلَابَسَةِ وهی الاختلاط والاجتماع 

وکل شیء یستر فهو لِبَاسٌ ، ومنه قوله : ( وَجَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباساً ) [ 78 / 10 ]

واللِّبْسُ بالکسر واللِّبَاسُ : ما یُلْبَسُ ولَابَسْتُ الأمر : خالطته. والتَّلَبُّسُ کالتدلیس والتخلیط ، شدد للمبالغة.

 

( مرس )

 مَرِسٌ :کسی که در کارها پیگیر و مجرب باشد.

فِی الْحَدِیثِ « وَهَلْ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَشَدُّ لَهَا مِرَاساً » 

الْمِرَاسُ : الْمُمَارَسَةُ و المعالجة. و رجل مَرِسٌ : شدید العلاج

( مسس )

 [ مسّ ] الشی ءَ : با دست خود چیزى را لمس نمود .

قوله تعالى : ( لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ ) [ 56 / 79 ] قیل الضمیر یعود إلى الکتاب أی لا یَمَسُ الکتاب إلا الملائکة المطهرون من الذنوب 

 

( مکس )

الْمُمَاکَسَةُ : چانه زدن در معامله- در فشار و تنگنا قرار دادن

فِی الْحَدِیثِ « لَا تُمَاکِسْ فِی أَرْبَعَةِ أَشْیَاءَ »

الْمُمَاکَسَةُ فی البیع انتقاص الثمن و استحطاطه 

 

( میس )

الْمَیْسُ :تکبر

الْمَیْسُ : التبختر ، یقال مَاسَ یَمِیسُ مَیْساً و مَیَسَاناً.

 

( نکس )

نکس: وارونه کردن. «نَکَسَهُ نَکْساً: قَلَّبَهُ عَلى رَأْسِهِ وَ جَعَلَ اَسْفَلَهُ اَعْلاهُ» یعنى آن را وارونه کرد. 

والنَّاکِسُ : مردی که سر به ز یر انداخت.

والنَّکْسُ: بازگشت بیماری بعد بهبودی

قوله تعالى : ( وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَکِّسْهُ فِی الْخَلْقِ ) [ 36 / 68 ] أی نقلبه فی الخلق 

 

( وسوس )

وسوسه شدن به معنى حدیث نفس است یعنى کلامى که در باطن انسان مى‏شود خواه از شیطان باشد یا ازخود انسان.

قوله تعالى : ( فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطانُ ): یعنی شیطان بر قلبش القا کرد با صدایی مخفی

و الْوَسْوَاسُ بفتح الواو : الشیطان ، وهو الخناس أیضا لأنه یُوَسْوِسُ فی صدور الناس ویخنس.

و الْوِسْوَاسُ بالکسر و الْوَسْوَسَةُ مصدر آن و الْوَسْوَسَةُ : حدیث النفس ، یقال وَسْوَسَتْ إلیه نفسُهُ وَسْوَسَةً و وِسْوَاساً. قوله : ( مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ ) [ 114 / 4 ]

وَ فِی الدُّعَاءِ « أَعُوذُ بِکَ مِنْ وَسَاوِسِ الشَّیْطَانِ ».

 

( وطس )

وطس الشی ءَ : آن چیز را کوبید و شکست .

وَفِی حَدِیثِ حُنَیْنٍ « الْآنَ حَمِیَ الْوَطِیسُ »: الان جنگ شدت گرفت.

الْوَطِیسُ : التنور،و هو کنایة عن شدة الأمر واضطراب الحرب .

( هجس )

هجس الأمر: کسی را از کاری باز داشتن.

ومنه حَدِیثُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام : « أَنَا الضَّامِنُ لِمَنْ لَمْ یَهْجُسْ فِی قَلْبِهِ إِلَّا الرِّضَا أَنْ یَدْعُوَ فَیُسْتَجَابَ لَهُ ».

 

( همس )

الْهَمْسُ : صدای خفی و پنهانی

قوله تعالى : ( فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً ) [ 20 / 108 ] الْهَمْسُ : الصوت الخفی حتى کأنه لم یخرج من فضاء الفم. 

۰ نظر ۰۹ بهمن ۹۴ ، ۱۲:۰۴
مدیریت حوزه
پنجشنبه, ۸ بهمن ۱۳۹۴، ۰۸:۴۶ ق.ظ

معجم شماره 15

خلاصه صفحه100 تا 150 جلد ششم مجمع البحرین

 

( صرم )

معنی: بریدن-دوختن-شبانگاه

قوله تعالى ( فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ ) [ 68 / 20 ] أی سواد محترقة کاللیل ، والصَّرِیم : اللیل المظلم ، ویقال قد أصبحت وذهب ما فیها من الثمر فکأنه قد صرم وجذ.

وَفِی الْخَبَرِ « لَا یَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ یُصَادِمَ رَجُلاً مُسْلِماً فَوْقَ ثَلَاثٍ » أی یهجُره ویقطع مکالمته.

 

 ( صمم )

معنی:از دست دادن-کر

قوله تعالى ( صُمٌ بُکْمٌ ) [ 2 / 18 ] الصُّمُ کمُرٍّ جمع أَصَمّ مثل أحمر وحمر ، وهو من لا یسمع. والمراد هنا من لا یهتدی ولا یقبل الحق ، من صمم العقل لا الأذن.

وَفِی الدُّعَاءِ « وَعَصَیْتُکَ بِسَمْعِی ، وَلَوْ شِئْتَ لَأَصْمَمْتَنِی ». أی جعلتنی أصم الأذن لا أسمع شیئا.

 

 ( طعم )

معنی: چشیدن

قوله تعالى ( وَیُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ ) [ 76 / 8 ] الطَّعَامُ : ما یؤکل ، وربما خص بالبر.

قال تعالى : ( فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ ) [ 80 / 24 ] وَفِی الْخَبَرِ ( فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ ) أَیْ إِلَى عِلْمِهِ الَّذِی یَأْخُذُهُ عَمَّنْ یَأْخُذُهُ ».

قَوْلِهِ وَفِی خَبَرٍ آخَرَ « ( وَطَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ ) ، قَالَ عَنَى بِطَعَامِهِمْ هَاهُنَا الْحُبُوبَ وَالْفَاکِهَةَ غَیْرَ الذَّبَائِحِ الَّتِی یذبحونها فَإِنَّهُمْ لَا یَذْکُرُونَ اسْمَ اللهِ خَالِصاً عَلَیْهَا ».

 

( عجم )

معنی: آزمایش کردن- اعراب گذاری-لکنت-نژاد غیر عرب-جانور

قوله تعالى ( وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِینَ ) [ 26 / 198 ] الآیة الْأَعْجَم الذی فی لسانه عُجْمَةٌ بضم العین وهی لکنة وعدم فصاحة.

قوله ( أَعْجَمِیٌ وَعَرَبِیٌ ) [ 41 / 44 ] أی أ قرآن أَعْجَمِیٌ ونبی عربی؟!

وَمِنْهُ « اتَّقُوا اللهَ فِی الْعُجْمِ مِنْ أَمْوَالِکُمْ قِیلَ وَمَا الْعُجْمُ؟ قَالَ : الشَّاةُ وَالْبَقَرَةُ وَالْحَمَامُ وَأَشْبَاهُ ذَلِکَ ».

 

 ( عزم )

معنی: شهامت-تصمیم-عزم-کوشش

قوله تعالى ( وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ) [ 20 / 115 ] أی رأیا مَعْزُوماً علیه. یقال : عَزَمْتُ عَزْماً وعُزْماًـ بالضم ـ وعَزِیمَة : إذا أردت فعله وقطعت علیه.

وَعَنِ الْبَاقِرِ علیه‌السلامقَالَ : « عَهِدَ اللهُ إِلَیْهِ فِی مُحَمَّدٍ صلى‌الله‌علیه‌وآلهوَالْأَئِمَّةِ علیهم‌السلاممِنْ بَعْدِهِ فَتَرَکَ وَلَمْ یَکُنْ لَهُ عَزْمٌ أَنَّهُمْ هَکَذَا ».

والْعَزْم والْعَزْمَة : ما عقد علیه قلبک أنک فاعله.

ومنه قوله تعالى : ( فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ ) [ 46 / 35 ] وهم خمسة : نوح وإبراهیم وموسى وعیسى ومحمدصلى‌الله‌علیه‌وآلهفإن کلا منهم أتى بِعَزْمٍ وشریعة ناسخة لشریعة من تقدمه.

 

( عصم )

معنی: محافظت کردن-

قوله تعالى ( لا عاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللهِ ) [ 11 / 43 ] أی لا مانع أُعْصِمَ به. وقال الجوهری : یجوز أن یراد لا مَعْصُومَ أی لا ذا عِصْمَةٍ ، فیکون فاعل بمعنى مفعول.

قوله ( وَاللهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ ) [ 5 / 67 ] أی یمنعک منهم فلا یقدرون علیک. وعِصْمَةُ الله للعبد : منعه من المعصیة.

وَفِیهِ « أَعُوذُ بِکَ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِی تَهْتِکُ الْعِصَمَ » وَهِیَ کَمَا رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه‌السلام: شُرْبُ الْخَمْرِ ، وَاللَّعِبُ بِالْقِمَارِ ، وَفِعْلُ مَا یُضْحِکُ النَّاسَ مِنْ الْمِزَاحِ وَاللهْوِ ، وَذِکْرُ عُیُوبِ النَّاسِ ، وَمُجَالَسَةُ أَهْلِ الرَّیْبِ.

والْمَعْصُومُ : الممتنع من جمیع محارم الله ، کما جاءت به الروایة.

 

( غرم )

معنی:غرامت-بدهی

قوله تعالى : ( إِنَّ عَذابَها کانَ غَراماً ) [ 25 / 65 ] أی هلاکا ویقال غَرَاماً : ملازما.

ومنه الْغَرِیم وهو الذی علیه الدین ، لأنه یلزم الذی علیه الدین به.

وَفِی الْحَدِیثِ « الْغَارِمُونَ مِنْ أَهْلِ الزَّکَاةِ وَهُمْ قَوْمٌ قَدْ أَنْفَقُوهَا فِی طَاعَةِ اللهِ مِنْ غَیْرِ إِسْرَافٍ فَیَجِبُ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ یَقْضِیَ عَنْهُمْ وَیَکْفِیهِمْ مِنْ بَابِ الصَّدَقَاتِ ».

 

( غمم )

معنی:اندوه-غم

قوله تعالى : ( لا یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ) [ 10 / 71 ] أی لا یکن قصدکم إلى إهلاکی مستورا علیکم ، ولیکن مکشوفا مشهورا تجاهرونی فیه. والْغُمَةُ : السترة ، من غَمَّهُ یَغُمُّهُ : ستره. ومنه

الْحَدِیثُ « لَا غُمَّةَ فِی فَرَائِضِ اللهِ ».

ومنه حَدِیثُ عَلِیٍّ علیه‌السلام« فُطِرْتَ وَاللهِ بِغِمَائِهَا » أی بکربها ودواهیها.و « فُزْتَ بِحِبَائِهَا ». أی بعطائها.

 ( غنم )

معنی:بی زحمت بدست آوردن- غنیت

قوله تعالى : ( وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ ) [ 8 / 41 ]

الآیة. الْغَنِیمَةُ فی الأصل هی الفائدة المکتسبة ، ولکن اصطلح جماعة على أن ما أخذ من الکفار ، إن کان من غیر قتال فهو فیء ، وإن کان مع القتال فهو غَنِیمَةٌ ، وإلیه ذهب الإمامیة ، وهو مروی عن أئمة الهدى علیهم‌السلامکذا قیل. وقیل هما بمعنى واحد.

 

( قحم )

معنی: خود را در کاری افکندن

الِاقْتِحَامُ : الدخول فی الشیء بشدة وقوة. یقال اقْتَحَمَ عقبة أو وهدة : رمى بنفسه فیها.

قال تعالى ( فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ ) [ 90 / 11 ] أی لم یَقْتَحِمْهَا أی لم یجاوزها ولا فی الماضی بمعنى لم مع المستقبل.

وَفِی حَدِیثِ الْغَنَائِمِ « وَلَا سَهْمَ لِلْقَحْمِ » بفتح القاف وسکون الحاء ، وهو الکبیر الهرم.

( قدم )

معنی:پا- پیشی گرفتن-تقدیم کردن

قوله تعالى ( لا تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللهِ وَرَسُولِهِ ) [ 49 / 1 ] معناه : لا تَتَقَدَّمُوا ، من قَدَّمَ بین یدیه أی تَقَدَّمَ. وقیل : لا تعجلوا بأمر ونهی قبله.

وقَدَمَ بالفتح یَقْدُمُ قَدْماً أی تَقَدَّمَ ، قال تعالى ( یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ ) [ 11 / 98 ].

وقوله ( قَدَمَ صِدْقٍ ) [ 10 / 2 ] یعنی عملا صالحا قَدَّمُوهُ. وقیل : المنزلة الرفیعة.

ومنه الدُّعَاءُ « اللهُمَّ أَنْتَ الْمُقَدِّمُ وَأَنْتَ الْمُؤَخِّرُ » أی أنت الذی تُقَدِّمُ من تشاء من خلقک إلى رحمتک بتوفیقک ، وأنت الذی تؤخر من تشاء عن ذلک بخذلانک ، وهما من أسمائه تعالى ، ومعناه فیهما : تنزیل الأشیاء منازلها ، وترتیبها فی التکوین والتفضیل وغیر ذلک مما تقتضیه الحکمة.

 

( قسم )

معنی:قسمت- تقسیم- قسم

قَوْلُهُ تَعَالَى : ( فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً ) [ 51 / 4 ] یَعْنِی الْمَلَائِکَةَ تُقَسِّمُ أَرْزَاقَ بَنِی آدَمَ مَا بَیْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ ، فَمَنْ نَامَ فِیمَا بَیْنَهُمَا نَامَ عَنْ رِزْقِهِ کَمَا وَرَدَتْ بِهِ الرِّوَایَةُ

وَعَنِ الرِّضَا علیه‌السلاموَعَنْ عَلِیٍّ علیه‌السلام«تُقْسَمُ الْأُمُورُ مِنْ الْأَمْطَارِ وَالْأَرْزَاقِ وَغَیْرِهَا».

 

( قصم )

معنی:شکست- به هلاکت رساندن-ترک برداشت

قوله تعالى ( وَکَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْیَةٍ ) [ 21 / 11 ] أی حطمناها وهشمناها ، وذلک عبارة عن الهلاک. یقال قَصَمْتُ الشیء قَصْماً من باب ضرب : کسرته حتى یبین.

وفِی الدُّعَاءِ«قَصَمَهُ اللهُ» أی أهانه وأذله.

وَفِی الْحَدِیثِ«مِنَ الْقَوَاصِمِ الْفَوَاقِرِ الَّتِی تَقْصِمُ الظَّهْرَ جَارُ السَّوْءِ».

وَفِی الْخَبَرِ«اسْتَغْنُوا عَنِ النَّاسِ وَلَوْ عَنْ قَصْمِ السِّوَاکِ» یعنی ما انکسر منه إذا استیک به.

 

( قلم )

معنی:نوشتن- قطع کردن - بریدن

قوله تعالى ( عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ) [ 96 / 4 ] أی علم الکاتب أن یکتب بِالْقَلَمِ ، أو علم الإنسان البیان بِالْقَلَمِ.

ومنه الْحَدِیثُ«کَتَبَ اللهُ لَهُ بِکُلِ قُلَامَةٍ عِتْقَ رَقَبَةٍ».

وقَلَمْتُهُ قَلْماً من باب ضرب : قطعته. 

۰ نظر ۰۸ بهمن ۹۴ ، ۰۸:۴۶
مدیریت حوزه